Lang geleden, in een gezellig huisje aan de grachten van Amsterdam, stond een man met opgetrokken wenkbrauwen voor zijn vrouw.
“Je tijd is om,” zei hij, en wees naar de deur.
“Alweer die geur! Ik heb je toch gevraagd niet binnen te roken?” Lotte wierp de gordijnen open en liet de frisse avondlucht binnenstromen. “Godsamme, zelfs de bank ruikt ernaar. Wat zullen Marleen en haar man wel niet denken als ze straks komen eten?”
“Wat zullen ze denken?” Joost drukte demonstratief zijn sigaret uit in de asbak. “Dat hier een normale vent woont die af en toe rookt. Grote deal.”
“Normale mannen roken op het balkon of buiten,” zei Lotte bits. “Niet binnenshuis, waar anderen last hebben van die rook. Ik krijg er hoofdpijn van.”
“Daar gaan we weer,” Joost rolde met zijn ogen. “Vijfentwintig jaar samen met een rokende man, en opeens krijg je hoofdpijn. Misschien is het de overgang, Lotteke?”
Lotte verstijfde, haar lippen stijf op elkaar. Dit onderwerphaar leeftijd en alles wat daarbij hoordebracht Joost steeds vaker ter sprake, alsof hij haar bewust wilde raken. En het lukte altijd.
“Wat heeft dat ermee te maken?” Ze draaide zich naar het raam om haar tranen te verbergen. “Ik vraag alleen om een beetje respect. Is het echt zo moeilijk om even naar buiten te gaan?”
“Respect?” Joost grinnikte. “En waar is jouw respect voor mij? Na een lange dag wil ik gewoon even rustig zitten, een kopje thee drinken en een sigaret roken. Niet heen en weer rennen als een schooljongen. Het is tenslotte míjn huis!”
“Óns huis,” verbeterde Lotte zachtjes.
“Ja, ja, óns huis,” mompelde Joost tegenstribbelend. “Maar ik betaal de hypotheek. En de verbouwing. En die nieuwe winterjas van jou.”
Lotte haalde diep adem. Dit argument had ze al duizend keer gehoord. Nee, ze had de afgelopen vijftien jaar niet gewerkteerst voor de kinderen gezorgd, daarna voor haar schoonmoeder, en toen… toen was ze gewend geraakt aan haar rol als huisvrouw. En Joost was gewend geraakt aan het feit dat hij haar ermee kon aanvallen.
“Ik wil niet weer ruzie,” zei ze moe. “Ik vraag alleen of je buiten wilt roken. Marleen heeft astma, het is slecht voor haar.”
“Goed dan,” gaf Joost onverwacht toe. “Voor jouw kostbare Marleen rook ik vandaag even op het balkon. Maar alleen voor vandaag.”
Hij stond op en liep naar de slaapkamer, onderweg mompelend:
“Trouwens, ik snap niet waarom je ze überhaupt hebt uitgenodigd. Morgen heb ik een belangrijke vergadering, ik moet uitgerust zijn, niet jouw saaie vrienden entertainen.”
“Het zijn niet zomaar vrienden,” antwoordde Lotte. “Pieter is directeur van de bibliotheek. Hij kan me misschien aan werk helpen.”
Joost bleef staan en draaide zich langzaam om.
“Wat voor werk?”
Lotte aarzelde. Ze had gepland om het later te bespreken, wanneer alles zeker was. Maar nu moest ze wel uitleg geven.
“Ik wil parttime in de bibliotheek werken,” zei ze, zo stevig mogelijk. “Drie dagen per week, niet te lang. De kinderen zijn groot, jij bent altijd aan het werk… ik wil iets doen.”
“En wie gaat dan voor het huis zorgen?” onderbrak Joost. “Wie kookt er, wie ruimt op, wie doet de was?”
“Ik regel het wel, maak je geen zorgen,” probeerde Lotte te glimlachen. “Het is maar een paar uurtjes. En de kinderen komen toch bijna nooit meer langs…”
“Jawel, maar jouw moeder wel,” mopperde Joost. “Elke week weer, en altijd moet er appeltaart of erwtensoep op tafel staan.”
“Mam helpt me juist in huis,” protesteerde Lotte. “En ze komt echt niet zo vaak.”
“Maakt me niet uit,” zwaaide Joost met zijn hand. “Maar dat werkhet is onzin, Lotte. Je bent zevenenveertig. Wat moet je nou nog met een baan? Blijf thuis, doe iets leuks… borduur wat, lees een boek.”
“Een boek?” Lotte voelde hoe de woede in haar opwelde. “Joost, weet je nog wel dat ik Nederlands heb gestudeerd? Dat ik cum laude ben afgestudeerd? Dat ik literatuur doceerde voordat ik thuis bleef voor de kinderen?”
“Ja, en? Dat was twintig jaar geleden,” Joost plofte terug in zijn stoel. “Tijden veranderen. Wie neemt jou nog aan met zo’n ouderwetse opleiding?”
“In de bibliotheek,” hield Lotte vol. “Ik heb geen fortuin nodig, Joost. Ik wil gewoon iets doen. Contact met mensen. Het gevoel dat ik nog ergens goed voor ben, behalve voor het strijken van jouw overhemden.”
“Dank je wel,” Joost trok een lelijk gezicht. “Dus het huis en het gezindat is niks? Ondergeschikt werk voor zo’n intelligente vrouw?”
“Dat bedoel ik niet, en dat weet je best,” Lotte was moe van het gesprek, dat ze al vaker hadden gevoerd. “Laten we het hier later over hebben. Nu moeten we de tafel dekken voor de gasten.”
Ze liep de keuken in, haar hart bonsde. Tegenwoordig eindigde elk gesprek met Joost in ruzie. Ze wist niet precies wanneer het was begonnenop een gegeven moment besefte ze gewoon dat ze en haar man elkaar niet meer begrepen. Hij luisterde niet. Wilde niet luisteren.
Vroeger was alles anders. Ze hadden elkaar ontmoet op de universiteittwee studenten, verliefd op literatuur. Joost schreef gedichten, Lotte bewonderde ze. Toen kwam het huwelijk, eerst dochter Anne, daarna zoon Tom. Joost kreeg een goede baan bij een uitgeverij. En Lotte bleef thuismet de kinderen, het huishouden, de boeken die steeds meer een luxe werden.
Ze merkte niet hoe Joost veranderde. Hoe de romantische jongeman een cynische, vermoeide man werd die steeds later thuis kwam en steeds minder interesse toonde in haar gedachten, gevoelens, verlangens. En toen ze het merktewas het te laat. Ze waren vreemden geworden onder hetzelfde dak.
Marleen en Pieter kwamen precies om zeven uur, zoals afgesproken. Pieter, een stevige man met een volle baard, begon meteen over politiek te praten met Joost. Marleen, een tenger vrouwtje met een heldere stem, hielp Lotte in de keuken.
“Hoe is Joosts humeur?” vroeg ze, terwijl ze de sla sneed. “Heb je het over het werk kunnen hebben?”
“Nee,” zuchtte Lotte. “Hij is er fel tegen.”
“Wat had je dan verwacht?” Marleen haalde haar schouders op. “Mannen houden niet van verandering. Zeker niet als het hun comfort verstoort.”
“Maar er verandert toch niets?” Lotte haalde de ovenschotel uit de oven. “Ik doe alles nog steeds, alleen ben ik drie middagen weg.”
“Voor hem is dat al een ramp,” grinnikte Marleen. “Stel je voor: hij komt thuis en jij bent er niet. Verschrikkelijk!”
Ze lachten samen, en Lotte voelde de spanning even wegtrekken. Met Marleen kon ze altijd makkelijk pratendie vrouw straalde zo’n rust uit.
Het eten verliep eerst prima. Joost was vriendelijk, grapte zelfs, vroeg Pieter naar nieuwe boeken. Lotte ontspande een beetjemisschien kwam alles nog goed. Misschien was Joost gewoon chagrijnig geweest eerder op de dag.
“Over boeken gesproken,” zei Marleen tegen Lotte. “Heb je Joost al verteld over ons plan?”
“Wat voor plan?” Joost keek op van zijn bord.
“Nou…” Lotte aarzelde. “We hadden het erover dat ik een leesclub voor kinderen zou begeleiden. In de bibliotheek.”
“En wanneer zou dat moeten beginnen?” Joosts stem klonk opeens scherp.
“Volgende maand,” antwoordde Marleen, het gespannen sfeertje niet opmerkend. “Twee middagen per week, twee uurtjes. Heel bescheiden.”
“Interessant,” Joost legde zijn vork neer. “En had je dit niet eerst met mij willen bespreken?”
“Dat probeerde ik vanmiddag,” zei Lotte zachtjes.
“Ik herinner me geen uitgebreid gesprek,” Joost keek naar de gasten. “Begrijp me niet verkeerdLotte is de laatste tijd erg gefixeerd op werken. Maar ik vind dat het op haar leeftijd wat… onverstandig is.”
“Waarom?” Pieter keek verbaasd. “Lotte is een hoogopgeleide vrouw met veel kennis. Zulke mensen hebben we hard nodig.”
“Misschien,” knikte Joost. “Maar ze heeft verplichtingen. Tegenover haar gezin. Tegenover háár man, ten slotte.”
“Joost,” Lotte voelde hoe haar wangen brandden van schaamte. “Laten we hier nu niet over beginnen.”
“Waarom niet?” Joost keek de tafel rond. “We zijn allemaal volwassenen. Ik maak gewoon duidelijk waar ik sta. Ik wil niet dat mijn vrouw gaat werken. Punt.”
Er viel een ongemakkelijke stilte. Marleen keek hulpeloos naar haar man, die even schraapte en probeerde het onderwerp te verleggen:
“Heerlijke schotel, Lotte. Zou je het recept aan Marleen willen geven?”
“Natuurlijk,” forceerde Lotte een glimlach, terwijl ze zich vanbinnen vernederd voelde.
De rest van de avond ging over koetjes en kalfjeshet weer, het nieuws, alles behalve dat ene onderwerp. Toen de gasten eindelijk weg waren, begon Lotte zwijgend de tafel af te ruimen.
“Hoe lang had je dit van plan voor me te verzwijgen?” Joost stond in de deuropening, zijn armen over elkaar.
“Ik verzwéég het niet,” Lotte zette de borden in de gootsteen. “Ik wachtte op het juiste moment.”
“En wanneer was dat moment dan geweest? Na je eerste werkdag?”
“Joost, ik snap niet waarom je zo boos bent,” Lotte draaide zich naar hem toe. “Het is maar een baantje. Geen affaire, geen misdaad.”
“Voor míj is het verraad,” beet hij terug. “We hadden afgesproken dat jij voor het huis zorgt en ik voor het geld. Dat was de deal.”
“Twintig jaar geleden!” riep Lotte uit. “De kinderen zijn groot, ik heb tijd over. Ik wil me nuttig voelen!”
“Voel je je thuis dan niet nuttig?” Joost kwam dichterbij. “Zeg het eerlijk: ben je het zat? Wil je vrijheid? Nieuwe mensen ontmoeten?”
“Waar heb je het over?” Lotte keek verbijsterd. “Ik heb het over iets voor mezelf doen, over”
“Ik ken dat ‘iets voor jezelf’,” onderbrak Joost. “Ik zie genoeg van dat soort vrouwen op m’n werk. Eerst een baan, dan een affaire, dan een scheiding.”
“Joost,” Lotte kon haar oren niet geloven. “Denk je écht dat ik een minnaar ga zoeken tussen de stoffige boeken en bejaarde lezers?”
“Ik denk niets,” hij hield zijn hand op. “Ik zeg alleen dat ik tegen dat werk ben. Punt.”
Lotte voelde hoe iets in haar knapte. Dit was het einde. Het einde van het gesprek, van haar hoop, misschien wel van hun relatiezoals die ooit was geweest.
“Weet je wat?” zei ze rustig. “Ik ga het tóch doen. Morgen bel ik Pieter en zeg ik ja.”
Joost staarde haar aan.
“Wat zei je?”
“Ik ga werken,” herhaalde Lotte, met een vreemd gevoel van bevrijding. “Niet voor het geld. Niet voor een nieuw leven. Maar om me weer een mens te voelen, niet alleen een aanhangsel van dit huis.”
“Zo,” Joost knikte langzaam. “Dus jij hebt beslist. Zonder mij.”
“Ik probeerde het mét jou. Jij wilde niet luisteren.”
“Prima,” Joost draaide zich om en liep weg.
Lotte hoorde hem door het huis lopen, iets mompelend voor zich uit. Toen kwam hij terug, met haar tas en jas in zijn handen.
“Je tijd is om,” zei hij, en wees naar de deur. “Als je beslissingen neemt zonder mij, kun je ook leven zonder mij. Ga.”
“Wat?” Lotte kon het niet geloven. “Je zet me op straat vanwege een baantje in de bibliotheek?”
“Ik zet je op straat omdat je onze afspraak verbrak,” zei Joost strak. “Omdat je je eigen zin boven je gezin stelt.”
“Wat voor zin, Joost?” Lotte voelde de tranen opkomen. “Het is gewoon een klein beetje werk, zodat ik niet gek word van de eenzaamheid! Jij bent altijd weg, de kinderen ookwat moet ik dan? Koekjes bakken in een leeg huis?”
“Ja, desnoods!” brulde Joost. “Een afspraak is een afspraak. Ik werk, jij blijft thuis. Simpel.”
Hij gooide haar de tas en jas toe:
“Als je het zo saai vindt met mij, zoek dan maar vertier. Misschien neemt Marleen je wel in huis.”
Lotte trok mechanisch haar jas aan, pakte haar tas. Het leek allemaal een nachtmerrie. Ze hadden wel vaker ruzie, maar Joost had haar nog nooit buitengesloten. Nooit zulke harde woorden gebruikt.
“Meen je dit?” vroeg ze, hem recht aankijkend. “Zet je me echt buiten vanwege een baantje?”
“Ik zet je buiten omdat je geen respect toont,” herhaalde Joost. “En ja, ik meen het. Ga.”
Lotte haalde diep adem en liep naar de deur. Toen draaide ze zich om:
“Weet je wat het ergste is, Joost? Je hebt niet eens gevráágd waarom ik dit zo graag wil. Waarom ik mijn leven wil veranderen. Je verbood het gewoon, alsof ik je eigendom ben, niet je vrouw.”
“En? Waarom dan?” hij keerde zich uitdagend naar haar. “Verlicht me.”
“Omdat ik bang ben alleen achter te blijven,” zei Lotte zacht. “Bang dat jij op een dag niet meer thuiskomt. Dat je dan bij die jonge redactrice bent, met wie je al maanden ‘overwerkt’. En ik blijf achter in een leeg huiszonder werk, zonder geld, zonder doel. Omdat ik alles aan dit gezin gaf. Aan jou.”
Joost deinsde achteruit:
“Waar heb je het over? Welke redactrice?”
“Eva,” antwoordde Lotte kalm. “Ze belt je elke avond. Soms ga je naar het balkon zodat ik het niet hoor. Maar de muren hier zijn dun, Joost. En ik hoor goed.”
Ze draaide zich om en liep naar buiten, de deur zachtjes achter zich dichttrekkend.
Op straat was het stil, alleen ergens klonk zachte jazzde buurman boven, zoals altijd. Lotte liep langzaam naar de gracht, ademde de frisse nachtlucht in. En opeens voelde ze een vreemde opluchting. Alsof een zware last van haar schouders was gevallen.
Ze pakte haar telefoon, belde Marleen:
“Mar? Ik ben het, Lotte. Sorry dat ik zo laat bel… Ja, we hebben gepraat. Kan ik naar jou toe komen? Nu meteen?”
Terwijl ze naar de tramhalte liep, dacht ze aan hoe vreemd het leven was. Vanmorgen dacht ze nog dat ze haar dagen hier zou slijten, met deze man, in deze cirkel van ruzies en routine. En nu liep ze ergens heen in de nachten voelde zich vrijer dan ooit.
Haar telefoon trilde. Joost. Lotte aarzelde, maar drukte toen resoluut op ‘afwijzen’ en zette haar telefoon uit.
Haar tijd was inderdaad om. De tijd van angst, twijfel, stilzwijgen. Nu begon iets nieuwsonbekend, eng, maar háár eigen keuze. En ze was er klaar voor.
