*Op een koude, mistige ochtend, vlakbij een graafplaats in het kleine dorpje Lichtenvoorde, zaten twee vrouwen op een krukje naast een grafsteen. Ze waren beiden begraafplaatsmedewerkers; de ene had net een oude cementkist op de grond gelegd, de ander veegde het grind af van een pas begraven kind. Hun blikken kruisten elkaar, en een onverwachte conversatie ontbrandde.*
*Jij, de man niet geliked?*vroeg Anke, terwijl ze met een zachte hand naar de foto op het graf van een man met een grijze pet keek.
*Ja* mompelde Marijke, haar stem trillend. *Hij is al vier jaar weg. Ik kan niet meer wennen, ik voel alleen nog maar leegte. Ik hield zo veel van hem* Ze trok het uiteinde van haar zwarte sjaal omhoog.
Er viel een lange stilte. Toen haalde Anke diep adem en fluisterde:
*Ik heb mijn echtgenoot nooit echt liefgehad.*
Marijke draaide zich langzaam om, haar nieuwsgierigheid werd aangewakkerd.
*Hoe lang hebben jullie samen geleefd?*
*We trouwden in 71. Dat is* Anke staarde even in de verte, alsof ze de jaren kon tellen. *Zij het jaartal van de bruiloft, maar eigenlijk…*
*En toch, hoe kun je zeggen dat je niet hield van iemand die al die jaren naast je stond?*
*Het was een wraakspel,* begon ze, haar stem brekend van de herinnering. *Er was een jongen, een vriend van mij, en toen hij van mijn vriendin ging, besloot ik, Ik ga zelf trouwen voordat ze het doen.*
*Wat gebeurde er daarna?*
*Kort na de bruiloft voelde ik me gevangen. Het dorp fluisterde, iedereen keek, en ik zag hemJeroen, mijn manmet een stompe blik, een kaal hoofd en oren die steeds weer omhoog stonden. Zijn pak hing als een te grote riem. Hij lachte, maar het leek alsof hij mijn geld vasthield alsof het een touw was.*
*En jij?*
*Ik voelde me schuldig. Ik dacht dat het mijn schuld was.*
*Hoe ging het verder?*
*We gingen bij zijn ouders wonen. Ze zogen ons als stof weg. Ik was zwanger, mijn ogen vol van een indigo kleur, mijn haar een wervelwind, en toch voelde ik dat hij niet de juiste voor mij was.*
De wind huilde door de kale bomen; de sjaal van Marijke trilde.
*Elke ochtend stond ik op met natte schoenen omdat Jeroens moeder ons dwong de vloer te schrobben. Ik schreeuwde, ik beval, maar ik had alleen maar mezelf jammer. Het klonk alsof ik altijd moest blijven lijden.*
*Wat heeft jullie daarna gedaan?*
*Jeroen zei: Laten we naar de Deltawerken gaan, een beetje verdienen en ons van onze families losmaken. Ik had alleen maar één wens: weg. Dus stapten we in de trein naar Rotterdam, en van daaruit verder naar de Oosterschelde.*
*Hoe ging de reis?*
*De mannen werden in één wagon gestopt, de vrouwen in een andere. Jeroen kreeg geen maaltijden, maar ik had een tas vol koekjes die mijn moeder had gebakken voor de reis. Ik gaf die aan de meisjes in de trein.*
*Op het station sprak hij je aan voor een hapje.*
*Ik voelde me beschaamd, zei dat we al gegeten hadden. Hij liet zich echter niet kennen, zei dat alles goed was, ik ben zo verzadigd, en liep terug naar zijn wagon.*
*Hij loog.*
*Hij was verlegen, zou nooit een stuk brood van een vreemde nemen. Maar zijn woorden kalmeerden me even, daarna vergat ik hem.*
Het station raakte stil, het geruis van de trein vervaagde.
*We werden in een barak in het kamp geplaatst, dertigvijf vrouwen en meisjes in een kamer, de mannen apart. Het werd gezegd dat we later privékamers zouden krijgen, maar dat maakte me niets uit. Ik deed alsof ik het druk had, dat ik geen tijd had voor hem.*
*En toen?*
*Op een dag verscheen Gert, een grote, donkere man met een woeste baard. Hij werkte als metseldraaier, en wij bouwden samen, met cementonder de voeten, terwijl we bier uit een Duitse fles dronken en sinaasappels deelden, iets wat we thuis nooit zagen.*
*Gert zag me met nieuwe ogen.*
*Hij zag mij, en ik voelde een vurige passie. Jeroen, die steeds in de schaduw stond, kon me niet meer bereiken.*
*Jij besloot te scheiden?*
*Ja. De kinderen waren nooit geboren, we hadden nooit echte liefde. Toch sliepen we soms samen in de barak, uit medelijden.*
*Wat gebeurde er met Jeroen?*
*Hij raakte verwikkeld met Gert en Katja, een administratief medewerker. Gert begon hem in het openbaar te vernederen, zei dat ik hem aan de nek hing.*
*Jeroen werd naar het ziekenhuis gebracht.*
*Ik riep tegen de chauffeur: Wat doe je, Sander, laat hem niet gaan! Maar hij bleef stil.*
*In het ziekenhuis lag Jeroen, gezicht blauw en gezwollen, niet van pijn maar van de koude van een ijzige beademing.*
*Waarom?*
*Hij zei: Ik deed het voor jou!*
*En jij?*
*Ik voelde medelijden, maar ook een leegte. Zwangerschap was verboden op de bouw, kinderen werden niet geaccepteerd. Ik werd naar de boerderij gestuurd, waar men vroeg van wie het kind was.*
*Je trok een brief uit je zak.*
*Ja, een brief van Jeroen, bewaard sinds 1974. Hij schreef dat hij niet van me hield, dat hij alleen maar gedroegen had, maar hij zou de helft van zijn salaris sturen. Geen wrok, alleen een oproep om verder te gaan.*
*De bladeren van een berk dwarrelden over de tafel.*
*Wat nu?*
*Ik ben hier, bij het graf, en ik hoor je vragen. Leef, lach, en laat de liefde die je niet hebt niet je hart breken.*
Een jonge vrouw in een zwarte sjaal veegde haar tranen weg met de punt van de sjaal.
*Waarom huil je?*
*Het leven drukt je soms zo hard, net als een storm die je van binnenuit breekt. Maar we moeten blijven praten, blijven herinneren.*
De wind fluisterde tussen de graven, de mist kroop over het gras, en de twee vrouwen, Anke en Marijke, keken naar de lege plek waar Jeroen ooit stond. In de stilte bleef alleen één waarheid hangen: geluk bestaat alleen wanneer je iemand in je hart accepteert, liefhebt en wordt geliefd.
