Dagboek halte bij de wind
De bus bleef maar uit. De wind vanaf de Amstel sneed langs mijn gezicht en kroop onder mijn kraag. Ik verplaatste mijn gewicht van mijn ene voet op de andere, voelde even of mijn OV-chipkaart nog in mijn jaszak zat en keek weer naar de lege straat in Amsterdam-Oost. Volgens het schema had lijn 32 allang moeten komen, maar op het digitale bord knipperde alleen de tijd en wat reclame voor tandartspraktijken. Iedereen om me heen trok hun sjaals extra hoog, iemand mopperde, een paar jongeren doken met hun blik in hun telefoons.
Zelf stond ik iets van het abri af, zodat ik het eeuwige geklets over huizenprijzen, politiek en voetbal niet hoefde te horen. Mijn vingers deden pijn, zelfs onder de handschoenen; mijn onderrug zeurde. Vanochtend had ik mijn kleindochter Maartje nog naar de crèche gebracht, was langs het gezondheidscentrum gefietst voor wat receptjes, en nu onderweg naar de bouwmarkt waar ik af en toe meehielp in het magazijn. Niet voor het geld – mijn AOW en pensioen waren genoeg – meer om niet thuis te verpieteren tussen vier muren. Het leven werd namelijk stiller, leger, zwaarder, wanneer je dagen opeens zonder richting zijn. Niet te vergelijken met de jaren dat je elke dag met een taak opstond.
Vroeger stond ik om half zeven met de fiets klaar voor de DAF-fabriek in Eindhoven. Chef werktekenen- en verspaning, verantwoordelijk voor de machines, het productieplan en de mensen op de vloer. Ik dacht toen dat de afdeling niet zonder me kon. Maar nu die afdeling tot een winkelcentrum verworden is, met glanzende letters boven de ingang, belt niemand me nog, nodigt niemand me uit, vraagt niemand me om advies. Op de laatste jubileumviering werd ik ruim tien jaar geleden al voor het laatst verwacht. Daarna hield de fabriek én de jubilea op te bestaan.
Ik betrap me erop dat ik wéér die eindeloze vroeger-rondjes door mijn hoofd maak, als een oude LP die ergens blijft haken. Ik probeer af te leiden en scrol vluchtig langs de aangeplakte briefjes op het bushokje: cursus Nederlands voor expats, witgoedreparaties, pakketbezorging. Mijn naam zou hier net zo goed kunnen hangen, als ik ooit besloten had privéles draaien of frezen te geven. Maar wie wil dat nu? Alles draait om CNC en automatisering.
De deur van het abri klapte, iemand kwam naar buiten en bleef naast mij staan, blies een wolkje van kou en vage mentholgeur uit.
“Sorry, is bus 32 al geweest?” vroeg een mannenstem, hees van de kou.
Ik draaide me om. Een lange vent, halfweg de dertig, donkere jas, muts diep over het voorhoofd. Wangen rood, schaduwen onder de ogen, een zwarte schoudertas. Hij lachte verontschuldigend, liet tussen z’n voortanden een kiertje zien.
“Niet gezien,” zei ik. “Ik sta er al twintig minuten, niets voorbijgekomen.”
“Ah, ja, zoals altijd” Hij keek lang de straat af, leek even terug te willen naar het abri, maar bleef toch bij me staan. Ik wilde net weer omdraaien, toen mijn oog op zijn schoudertas viel. Daaraan zat een klein, metalen speldje, in de vorm van een draaibeitel zulke kreeg je vroeger als bonus voor innovatieve ideeën op de werkplaats. Een vage herkenning schoot door me heen.
“Sorry,” begon hij nu schuchter, “maar u werkte niet toevallig bij DAF, bij de verspaning?”
Ik richtte mijn rug iets op. “Lang geleden,” zei ik langzaam, “maar ja. Hoezo?”
Hij grinnikte zacht. “Ik had praktijk bij u, eind jaren ’90. Techniekcollege, groep M3. Mijn naam was toen… ehm, nog Sjoerd. Sjoerd van Loon.”
Zijn naam viel op z’n plek als een missend puzzelstukje. Voor me stond ineens niet deze lange vent, maar een magere jongen met flaporen en een vale jas, mond vol scheve tanden, koppig eigenwijs bij de draaibank.
“Sjoerd van Loon?” vroeg ik aarzelend.
“Ja,” breed lachend nu. “Ik dacht dat u mij vergeten zou zijn.”
“Niet vergeten,” zei ik, “je brak toen drie keer achter elkaar je beitel. Ik heb tegen je staan schreeuwen als een dolle.”
Hij lachte luid. “Ja, u zei dat ik nooit een vakman zou worden als ik alleen aan de lunch dacht.” Ik voelde mijn wangen blozen. Wat heb ik die jongens niet allemaal naar hun hoofd geslingerd, gestrest om het productiedoel. Daar stond ik dan, na al die jaren, en voelde ik plots schaamte voor elke snauw van toen.
“Ach,” mompelde ik, “ik riep wel vaker wat.”
Sjoerd schudde zijn hoofd. “Dat heeft me juist geraakt. Die avond bleef ik voor het eerst achter om te snappen waarom die tools het steeds begaven. U kwam toen terug, herinner ik me, terwijl ik met de beitel zat te klungelen…”
Het ineens weer scherpe beeld: de geur van machines, het licht van de TLs, natte vloer vol spaanders. Ojaa, toen ik terugkwam omdat ik mn aktetas vergeten was, stond hij daar nog, tobberig, maar bleef doorzetten.
“Ik kwam gewoon terug,” zei ik. “Liet je zien hoe je de voeding afstelt. Dat is toch logisch?”
Hij keek me aan alsof het helemaal niet zo gewoon was. “U heeft me die avond niet laten zitten. U bleef tot het licht uitging. De chef mopperde nog, maar u zei: ‘Laat hem snappen wat hij doet, anders komt hij straks toch terug met een afgekeurd stuk.’ Voor het eerst voelde het toen of iemand mijn succes belangrijk vond.”
Ik haalde mijn schouders op, maar ergens diep raakte het me alsnog. “Hoorde bij mijn werk. Als jij fouten maakte, viel het terug op mij, simpel zat.”
“Misschien,” knikte Sjoerd, “maar u had me ook weg kunnen sturen, zoals zovelen deden.” Hij keek weg, naar de tram die inmiddels de hoek om kwam.
“Door die avond ben ik niet afgehaakt,” zei hij terloops.
“Hoe bedoel je?” vroeg ik.
“Ik stond al op punt weg te lopen uit de opleiding. Uit huis ruzie, geen cent te makken, stage liep voor geen meter. Maar u had even tijd voor me, dat maakte het verschil. Toen ben ik tóch doorgegaan, examen gehaald, en naar de fabriek. U was toen al van afdeling gewisseld en wij kwamen elkaar nauwelijks nog tegen.”
Een vlaag wind blies een reclamefoldertje over de straat. Ik keek naar Sjoerd, probeerde zijn kinderlijke koppigheid te herkennen in de kalme, volwassen blik die nu op mij gericht was.
“Ben je tot het einde bij DAF gebleven?” vroeg ik.
“Tot de sluiting,” zei hij. “Toen naar een klein firmaatje overgestapt. We maken onderdelen voor medische apparatuur, niet groot, wel stabiel.” Hij glimlachte wat verlegen. “Ik ben daar nu ploegbaas. Heb een stel jonge gasten onder me lopen, alles digitaal, maar uiteindelijk laat ik ze toch met hun handen werken precies zoals u deed. Eerst lachen ze erom, maar daarna snappen ze het wel.”
Een bus kwam aan, maar bleek niet onze lijn. De groep zag het in koor, zuchtte, dook weer in hun schermen. Binnen in mij borrelde er iets warms, met daarbovenop een lichte weemoed.
“Toch niet voor niks geleerd,” zei ik.
“Hè nee,” antwoordde hij serieus. “Ik heb u serieus proberen te vinden. We hadden het laatst nog over u met oude klasgenoten. Google geeft alleen nog wat oude CAO-berichten, verder niks.”
“Internet ga weg joh,” glimlachte ik. “Ik heb niet eens een smartphone. Maartje lacht zich rot om mn Nokia.”
“Mijn vader net zo. Heeft z’n Nokia 3310 nooit willen inruilen.”
Het werd even stil. Ik voelde hoe iets zwaars in mij wegzakte, alsof jarenlang onbenoemd verdriet de benen nam. Opeens wist ik: er zijn mensen voor wie het wél uitmaakte wat ik deed.
“En jij nu verder, werk je nog?” vroeg hij.
“Ben met pensioen,” zei ik. “Help af en toe in het magazijn van de bouwmarkt. Ze laten me vooral papierwerk doen, niks zwaars meer.”
“Gelukkig,” knikte Sjoerd, “want die rug moet je wel heel houden.”
We zwegen weer, tot hij voorstelde: “Hebt u zin in koffie? Hier vlakbij zit een tentje. Ik moet zo toch die kant op.” Ik keek op mijn horloge anderhalf uur tot mijn dienst begon, tijd genoeg voor nog een praatje.
“Prima idee,” zei ik. Een paar minuten later zaten we samen in de bus, tussen de tassen en jassen van andere forenzen. Sjoerd liet zn bankpas scannen voor ons beiden “noem het rente,” grapte hij.
De koffiebar was knus en warm. Door de grote ruit keek je uit op de drukke kruising. Sjoerd bestelde twee koffie en een appeltaartje.
“Altijd zoet als ik zenuwachtig ben,” zei hij. “Ben toch wat gespannen, om u zo terug te zien na al die jaren.”
Ik bromde wat terug, maar voelde dat ik zelf ook een beetje spanning in mijn lijf had. Twintig jaar terug in de tijd, op één ochtend op de hoek van de stad, alsof iemand ineens nieuwe tekst in een oud stageboek geschreven had.
Vertelt u eens, hoe kwam u eigenlijk bij de fabriek? vroeg Sjoerd. Ik hoor altijd verhalen in flarden.
“Och,” zei ik, “zoals iedereen toen: na de dienst naar de MTS, dan als draaier bij de fabriek. Eerst zelf aan de bank, later voorman. Gewoon ouderwets loopbaanverhaal.”
Daar geloof ik niks van, u straalde altijd uit dat u alles wist
“Dat leek misschien zo.” Ik lachte. “In het begin brak ik net zo goed mijn beitel. Alleen… de eisen waren anders toen. Eén fout, direct gedoe. Chef over je schouder, jongens onder je, altijd het gevoel van druk.”
Ik proefde de koffie: bitter, heerlijk brandend op de tong. De appeltaart was mierzoet, maar een hap bracht me ongemerkt terug bij de koeken van vroeger thuis.
En hield u die jongens nog uit die tijd in de gaten? vroeg ik.
Sommige wel, knikte Sjoerd. Met Koen spreek ik nog, die zit nu ergens in Groningen. Thomas is naar Duitsland gegaan. De helft woont verspreid door Europa nu. Maar wie het in het vak uithield, denkt aan u.
Ik keek hem verbaasd aan.
Waarom eigenlijk?
U leidde ons op tot mensen niet alleen tot metaalbewerkers. U liet ons bij oude vakmannen meedraaien. Weet u nog, met Jan-Pieter die ouwe met de bibberhanden?
Andries van der Meer? Ja, die kon met zn ogen dicht horen wanneer een lager eraan ging.
Precies! U zei: ‘Kijk af voordat je alleen nog uit boekjes leert.’ Ik heb dat nooit vergeten. Ook nu leer ik mijn jongens dezelfde kneepjes, want straks zijn ook onze ervaren rotten weg.
Hij glimlachte. Soms betrap ik mezelf erop dat ik uw toon imiteer vooral als ik mopper.
Dat moet je niet doen, ik was streng toen.
Dat was juist goed. Want daarna kwam u wél altijd uitleggen, als het stof was gedaald. Ik herinner me nog, hoe u mn hand op de voeding corrigeerde. Mijn vader lag toen ziek thuis, ik was een en al stress. U vroeg niks, u bleef gewoon naast me staan en zei: Rustig, jongen. De machine loopt niet weg. Dat gaf me rust toen én nu.
Ik keek het raam uit, keek naar de dreunende metros en haastende mensen. Die dag met zijn vader weet ik niet meer, al die honderden uren aan machines lopen door elkaar.
Ik wist niet dat je thuis problemen had, zei ik zacht.
Ik vertelde het toen niemand. Schaamte. Maar u was de enige die me liet zijn wie ik was niet zielig, niet overbodig. Dat bracht me verder.
Het werd even stil. In mijn keel zat iets beklemmends. Ik dacht aan mijn eigen zoektocht naar een oudere collega die ooit wél luisterde. Aan de installatiemonteur die ooit tegen me fluisterde: “Ben niet bang voor de draaibank, wees bang voor je gemakzucht.” Eenvoudige woorden, maar ze hebben mijn werkleven gemaakt.
“Mooi dat ik je af en toe heb aangepakt,” probeerde ik te grappen.
“Heel mooi zelfs. Op mijn afdeling werken nu twaalf man; er zitten drie jongens vers van de opleiding tussen. Als je ze loslaat, komen ze binnen een jaar in de pakketdienst terecht. Maar stimuleer je ze, dan worden het over een paar jaar misschien hun eigen leermeesters. Dat inzicht, dat heb ik echt van u geleerd.”
Hij keek even verdrietig vrolijk en vervolgde: “U had me kunnen verwijderen toen ik een week stage verzuimde. Weet u dat nog? Ik liep bij om de boodschappen te betalen.”
Het beeld kwam op van het kantoor, de chef snuivend boven een leerlingendossier, Sjoerd met zn ogen naar beneden. “We geven hem een herkansing,” hoorde ik mezelf zeggen, vijftig keer geroepen. En jawel, hem elke zaterdag extra laten sjouwen.
“Ik weet het nog,” zei ik lachend. “Je was toen flink boos op me.”
“Sowieso,” lachte Sjoerd, “maar als u me had laten gaan, was ik allang ergens anders beland.”
Hij dronk zn koffie leeg, zette zn kopje neer en keek me recht aan.
“Ik wilde u dit ooit nog eens zeggen: dank u wel. Niet omdat u me gered hebt dat heb ik uiteindelijk zelf gedaan maar omdat u uw werk eerlijk deed. Dát is zeldzaam, weet ik nu.”
De woorden hingen naturel tussen ons in, zonder poespas. In mij klapte er van binnen iets open, zacht en soepel, zoals een goed geoliede spindel. Opeens zag ik mn eigen leven niet meer als aaneenschakeling van jaarroosters, maar als een keten van gezichten, verhalen, mensen.
“Goed,” zei ik luchtig, “wat krijg je van me voor de koffie?”
“Niks,” lachte hij, “die staat op mijn rekening. Ik heb u nog een hoop meer te danken.”
We babbelden nog wat na, herinneringen, advies over ploegendienst, over de moed van jongeren. Ik betrapte mezelf op tips geven niet opdringen, wel sturen. Later, terug de kou in, dwarrelde inmiddels fijne natte sneeuw. Het stuk naar de bouwmarkt was tien minuten lopen, maar ik had geen haast.
“Ik loop met u mee,” zei Sjoerd. Onderweg vertelde hij over zijn jonge zoon, Bart, die graag robots bouwt van Lego, maar niks van breuken snapt. Ik glimlachte, denkend aan Maartje, die liever iPad-filmpjes kijkt dan aan fietsen sleutelen.
“Neem hem eens mee als je wilt,” flapte ik eruit. “Ik heb nog een oud slijpwiel op het balkon. Kan ik hem laten zien hoe je metaal slijpt. Gewoon, om te laten voelen wat je handen kunnen doen.”
“Dat ga ik doen!” riep Sjoerd. “Wilt u uw adres even opschrijven?”
Voor de ingang van de bouwmarkt, met zn felle borden en automatische deuren, stopten we. Ik voelde me hier altijd een beetje lost, in deze nieuwe, flitsende wereld.
“Nou, hier is het voor mij,” zei ik.
“Goed, dan ga ik verder. Maar mag ik u af en toe bellen? Voor overleg, of gewoon, een praatje?”
“Bellen mag altijd. Liever niet na zes uur; dan regeert Maartje met haar tekenfilms.”
We wisselden nummers, hij zette mij in zn telefoon als Hans van De Werkplaats, en liet me glimlachend het scherm zien. Ik knikte.
“Keurig,” grinnikte ik.
We gaven elkaar een stevige, warme handdruk; ik voelde me ineens weer even jong.
“Dank u wel, voor alles,” zei hij.
“Nou gauw doorlopen jij, anders kom je te laat,” lachte ik.
Met de kraag hoog tegen de wind liep hij verder; na een paar passen keek hij nog even om, zwaaide. Ik zwaaide terug, bleef kijken tot hij uit het zicht was.
In mijn borst overheerste een zacht, constant gevoel van rust. Geen wrange spijt, geen gemis meer het voldane gevoel dat een goed gemaakt werkstuk geeft, wanneer alles naadloos in elkaar past.
Binnen groette ik de caissière, liep tussen rekken vol gereedschappen. Nieuwe accuschroevendraaiers glommen in het tl-licht, naast wat stoffige, ouderwetse handvijlen in een verdwaald hoekje. Ik bleef even staan, liet mijn hand langs het staal gaan. Bekenden.
In de kantine trok ik mijn werkjas aan, opende mijn locker. Uit een zijvakje haalde ik een oude foto: de afdeling, de jongens in overall, ik ertussen met volle haardos. Vaak liet ik hem liggen; vandaag niet. Mijn vingertoppen gleden langs de gezichten. Sommigen herinnerde ik me scherp: deze, wiebeloren, ging later naar Groningen; die met sproeten altijd te laat. En daar, met pet en tandenrij: Sjoerd, eindelijk herkend.
“Je bent gevonden,” mompelde ik zacht.
Het fotopapier trilde, niet van zwakte maar van een warme golf binnenin. Ik borg hem zorgvuldig op samen met mijn oude notitieboekje, waar nog altijd draaigetekende schemas en namen uit de fabriek in stonden.
Met mijn voorhoofd even tegen het koude staal, haalde ik diep adem en begon aan mijn dienst. Al die gezichten in mijn hoofd ze waren niet verdwenen. Mijn werk had sporen nagelaten, niet alleen in staal, ook in handen en woorden van de volgende generatie.
Door het rek, langs de vijlen, pakte ik een kleine set uit het vak. Nieuwsgierig draaide ik hem om, keek naar het prijsje een paar euro, de moeite waard.
“Mag ik u helpen?” vroeg een collega.
“Nog niet, ik kijk alleen even.”
In gedachten repeteerde ik mijn plan voor vanavond: als Maartje langskomt, leg ik het oude slijpwiel klaar. Ik laat haar zien wat staal doet als je rustig werkt. Niet om een draaier van haar te maken maar om het stokje door te geven, net zoals het ooit aan mij werd doorgegeven.
Dat idee gaf me een tevreden gevoel, warmer dan hete thee. Ik glimlachte, stopte de vijlen terug, en liep de werkvloer op. Met lichtere stap dan vanmorgen.
