Late opstand
Weet je eigenlijk wel wat je doet? De stem van Marjolein bleef monotoon, nauwelijks geëmotioneerd, en juist daarom was het enger dan elk geschreeuw. Snap je wat dit voor ons allemaal betekent?
Hendrika stond bij het raam en keek naar buiten. Fijn miezerregentje viel over de oude Utrechtse straat, voetgangers haastten zich onder hun paraplus, elkaar ontwijkend, de kraag opgetrokken tegen de natte novemberlucht.
Ik weet wat het voor mij betekent, zei Hendrika uiteindelijk.
Voor jou. Marjolein sprak het uit alsof ze het woord woog in haar hand. Jij denkt altijd: voor jou. Maar wat met ons?
Jullie zijn volwassen.
Mam, je bent eenenzestig.
Ik weet hoe oud ik ben.
Marjolein liet zich vallen op de bank. Die bank had al een ander leven gehad: hij was nog van de oude flat in Amersfoort. Hendrika keek ernaar en dacht aan alle keren dat ze hem had willen vervangen, maar hem toch weer liet staan. Het was vertrouwd. En het voelde alsof je met de bank iets levends wegdeed.
Heb je erover nagedacht wat de mensen zullen zeggen? vroeg haar dochter.
Nee, antwoordde Hendrika. Geen moment.
En het was waar.
***
Het begon in maart, toen Hendrika van Wijk, vroeger lerares Nederlands en inmiddels gepensioneerd met een minieme bijverdienste als vrijwilliger bij de kinderleesclub, naar haar vriendin toe ging op het Friese platteland.
Die vriendin, Gerda Verhoef, woonde er al acht jaar sinds haar man overleden was. Ze had een bescheiden boerderijtje gekocht in de buurt van Franeker, hield kippen en een moestuintje en zei altijd dat ze nu eindelijk weer kon ademen. Hendrika kwam haar jaarlijks in de zomer bezoeken, maar dit keer was het anders. Er klonk iets binnenin wat zei: ga nu. Niet in juli. Nu.
Maart in Friesland was guur en stil. Er lag nog wat natte sneeuw in de greppels, op de terp blonk de zwarte klei. De kerktorens spiegelden vaalgrauwe luchten. Hendrika liep over een paadje tussen de slootjes en dacht: zo stil heb ik het in jaren niet gehoord. Geen leegte; stilte dat besef kwam pas hier.
Gerda stond in haar laarzen en oude jas bij het tuinhek.
Eindelijk, zei ze. Ik heb soep opgeschept.
Ze zaten samen aan tafel, dronken thee, Gerda vertelde over de buurman, over haar tuin, over haar wilde plan om een geit te kopen.
Een geit? Hendrika trok haar wenkbrauw op.
Waarom niet. Eigen melk, je kan zelfs kaas maken. Niet moeilijk, heb ik gelezen.
Gerda, je hebt volgens mij nog nooit een geit van dichtbij gezien.
Daarom juist, lachte Gerda, en schonk de thee bij. Maar hoe is het met jou? Je bent een beetje flets geworden. Sorry hoor, het is waar.
Hendrika bekeek haar handen. Ze waren gewoontjes, niet jong meer, met uitpuilende aders.
Het gaat wel.
Wel is geen antwoord. Is er iets?
Er is niets. Alles gaat gewoon.
En dat is precies wat mis is, zei Gerda. Als alles altijd gewoon gaat, klopt er iets niet.
Hendrika zweeg. Buiten viel de vroege blauwe schemer en ergens in het dorp floepte een eerste straatlantaarn aan.
De volgende dag sleepte Gerda haar mee naar de markt. Geen supermarkt, maar zon echte ouderwetse, waar oude vrouwen zelfgemaakte boerenkool en sokken van wol staan te verkopen op een stormachtige marktdag. Daar, bij de paddenstoelenkraam, zag Hendrika hem.
Het duurde even voor ze hem herkende: vijfendertig jaar, misschien langer, was het geleden hij was veranderd. Maar iets in zijn houding, de manier waarop hij zijn handen in de jaszakken stak, was gelijk gebleven. Ze bleef stilstaan.
Hij stopte ook.
Henkie? aarzelde hij.
Bart.
Dat was alles wat ze elkaar in de eerste minuut te zeggen hadden. Gerda wendde zich discreet tot de sokken, en zij stonden daar, midden op de markt, omringd door de geur van paddenstoelen en aardappels.
Woon je hier? vroeg Hendrika.
Sinds twee jaar. En jij?
Op bezoek, bij een vriendin.
Duidelijk.
Weer stilte geen ongemakkelijke, een andere. Alsof beiden wisten: niets hoeft snel.
Je bent niet veranderd, zei hij.
Onzin.
Nou ja, een klein beetje.
Hendrika schoot in de lach. Ze had niet gedacht dat ze nog zou kunnen lachen.
***
Bart van Leeuwen was een oude studiegenoot. Geen vriend, geen oude liefde, gewoon een van de gezichten van de lerarenopleiding, vijf jaar in dezelfde groep. Daarna gingen ze hun eigen weg. Hij ging richting Groningen, zij bleef in Amersfoort, trouwde, kreeg kinderen. Ooit hoorde ze dat hij ook getrouwd was, een dochter had. Verder niets.
En nu stond hij voor haar bij de bak met paddenstoelen.
Ze spraken af die avond in het eetcafé bij het marktplein. Gerda trok zich niets van haar plannen aan.
Moet je vooral doen, zei ze. Ik ga Netflix kijken. En nee, ik ben niet stiekem van plan om alles te plannen denk ik?
Nee, ik verdenk je niet.
Jawel hoor, grinnikte Gerda. Ga nou maar.
In het café was het bijna leeg. Robuuste houten tafels, gelige schemerlampen, fotos van oud-Franeker aan de muur. Ze namen thee en appeltaart en haalden herinneringen op, lachten om flauwe voorvallen die toen enorm waren.
Toen zei hij:
Mijn vrouw is drie jaar geleden overleden.
Wat naar, zei Hendrika.
Ach. Het went niet. Je leeft gewoon anders verder, denk ik.
Ik snap het.
En jij, hoe is het?
Hendrika dacht na. Haar man, Paul de Vries, was negen jaar terug vertrokken. Gewoon vertrokken, naar een ander. Geen drama, gewoon: zo is het gelopen. Ze had gezocht naar haar fout, jarenlang haar leven door de vingers laten gaan als kralen aan een snoer. Toen kon ze niet meer denken, alleen maar gewoon leven. Kinderen, kleinkinderen, de leesclub, Gerda in Friesland. Grote dingen waren er niet meer.
Soms goed, soms minder, zei ze.
Hij knikte en vroeg niets. Dat was prettig.
***
Thuis in Utrecht dacht Hendrika dat het gewoon een vreemde ontmoeting was. Je praat even bij met een oude kennis, klaar. Zo gaan die dingen.
Maar een week later stuurde Bart via WhatsApp een berichtje Hoi, hoe was de reis terug? Via Gerda had hij haar nummer. Ze stuurde wat terug. Ze gingen chatten, eerst af en toe, toen elke dag. Het voelde vreemd, want Hendrika gebruikte haar telefoon nauwelijks Marjolein was altijd boos als ze niet snel reageerde. Nu betrapte ze zichzelf erop dat ze zijn antwoord afwachtte.
Hij schreef simpel, zonder mooipraterij. Over zijn werk als restaurator van oude orgels, over de kat, over het Friese dorp. Stuurde fotos: een sneeuwkerk, een kop thee op een houten tafel, een witte kat op de vensterbank.
Marjolein merkte in april op:
Mam, jij zit ineens vaak op dat ding.
Ik lees iets.
Jij zei toch altijd dat telefoons slecht zijn voor de ogen?
Dan had ik ongelijk.
Marjolein trok een wenkbrauw op, maar vroeg verder niets.
In april stelde Bart voor om Utrecht te bezoeken.
Ik moet toch naar een restauratiebedrijf daar, schreef hij. Misschien kunnen we afspreken, als jij dat wilt?
Als jij dat wilt. Hendrika lachte om zijn voorzichtigheid.
Tuurlijk, kom maar, schreef ze terug.
Ze spraken af bij de Singel, daar waar de Oudegracht haar kronkels maakt. Het waaide, maar het lentezonlicht was al fel. Hendrika trok haar beste grijze mantel aan eigenlijk nauwelijks gedragen.
Hij stond leunend op het bruggetje, de blik over het water. Ze liep naar hem toe; hij draaide zich om. Zijn gezicht was doorleefd, zijn handen diep in zijn jaszakken net als op de markt.
Hoi, zei hij.
Hoi.
Samen liepen ze over de kade langs het water. Praatten over alles en niks, over restaureren, over haar leesclub. Ze vertelde over een jongetje van acht, die eens had geschreven dat boeken eigenlijk spiegelende ramen zijn je kijkt niet naar buiten, maar naar binnen. Bart bleef staan.
Mooi, zei hij. Acht jaar?
Acht. Hij is bijzonder.
Je werkt goed met kinderen. Je merkt het.
Hoe merk je dat? Je hebt het nooit gezien.
Je praat erover alsof het ertoe doet, dat merk ik.
Hendrika keek hem aan. Hij keek naar de Vecht.
Ze dronken koffie in een winderig café. Hendrika voelde een vergeten kalmte; geen haast, geen verantwoording enkel het gesprek, daar, in het nu.
Bij het weggaan zei hij:
Ik zou graag nog eens komen, als het mag.
Het mag, zei ze.
***
Marjolein kwam er in mei achter. Niet omdat Hendrika iets vertelde, maar doordat ze haar thuis niet bereikte en onrustig werd. Bij terugbellen klonk Hendrika afwezig, en Marjolein voelde het.
Waar was je?
Aan het wandelen.
Alleen?
Stilte. Kort, maar Marjolein hoorde altijd de pauzes.
Nee.
Zo begon het gesprek. Eerst voorzichtig, toen steeds feller.
Wie is het? vroeg Marjolein.
Een oude studiegenoot uit Friesland.
Je zei dat je een kennis was tegengekomen.
Precies.
Mam, jij bent
Ik weet hoe oud ik ben, Marjolein.
Stilte.
Wat is dit? Alleen wandelen?
Voorlopig wel.
Voorlopig, herhaalde Marjolein.
Hendrika legde verder niets uit. Sommige dingen laten zich niet uitleggen; iedere uitleg klinkt te licht of juist te zwaar.
Haar zoon Robert reageerde anders. Hij woonde in Rotterdam met vrouw en kinderen en belde een keer per veertien dagen. Toen Hendrika hem vertelde dat ze iemand had ontmoet, vroeg hij eenvoudig:
Is hij normaal?
Heel normaal.
Mooi, antwoordde Robert. Hij zei verder niets.
Hendrika dacht lang na over dat simpele gesprek. Was het beter zo, of toch zoals bij Marjolein? Ze wist het niet.
***
De zomer kreeg een ander ritme. Bart kwam naar Utrecht, zij naar Friesland. Ze liepen samen op de markt, naar musea, dronken koffie. Hij liet haar de werkplaats zien waar hij werkte: klein, hoge ramen, geurend naar lijnolie en oud hout. Langs de wanden stonden orgelpijpen en delen van oude panelen: sommige verstopt onder stof, andere al opgeknapt, met kleuren die glansten.
Ben je nooit bang zoiets ouds aan te raken? vroeg ze.
Nee. Ik vind het juist mooi. Je ziet en voelt: dit was er al, het blijft erna nog.
Geloof je?
Hij dacht lang na.
Ik weet niet hoe je dat noemt Het is belangrijk, zelfs als niemand het begrijpt.
Hendrika zag hoe hij voorzichtig een beschadigd ornament vasthield. Zijn gezicht was ontspannen, rustig.
Mijn ex zei altijd dat vrijwilligerswerk tijdverspilling was, zei ze onverwacht. Voor dat geld kun je beter niks doen.
En jij?
Ik dacht lang dat hij gelijk had. Meestal zelfs tot aan mijn pensioen.
Bart keek haar alleen maar aan. Dat was genoeg.
s Avonds dronken ze thee in zijn keuken en Hendrika merkte dat haar gewoonlijke pijn wegtrok, als sneeuw op het Friese veld. De stilte van haar kinderen begon normaal te voelen. Alleen bij elk telefoontje van haar kleindochter Fleur, van acht, stak weer een steekje van schuld, maar dat dempte hier, in de warmte van zijn huis.
Heb je weleens gedacht aan verhuizen? vroeg Bart plots.
Hendrika schrok.
Waarheen?
Hierheen. Of ergens anders. Gewoon verhuizen.
Hij keek in zijn mok.
Stel je dat voor?
Ik stel het niet voor ik vraag het gewoon.
Hendrika zweeg.
Nee, nooit gedaan. Ooit misschien, maar het leek onmogelijk.
Waarom onmogelijk?
De kinderen werk alles is hier.
Je kinderen zijn volwassen.
Dat maakt geen verschil.
Je hebt gelijk. Ik vraag het maar.
Vraag het maar. Die vraag nestelde zich in haar, waar hij bleef liggen.
***
In augustus kwam Marjolein. Zonder aanleiding, op zaterdag met een weekendtas en een grimmig gezicht.
Ze dronken thee en Marjolein keek het raam uit. Toen:
Ben je serieus?
Waarover?
Over hem. Over alles.
Ik weet het niet.
Mam. Is dit niet een beetje raar? Op onze leeftijd?
Jouw leeftijd? Of de mijne?
Onze familie-leeftijd. Papa leeft nog, hij
Papa woont al negen jaar met een ander.
Dat doet niets af aan jullie dertig jaar samen.
Oh, dat doet alles, zei Hendrika.
Marjolein schoof haar kopje weg.
Denk je aan Fleur? Begrijpt zij het straks?
Ze is acht.
Juist daarom. Ze snapt veel.
Ze snapt wat wij uitleggen.
Maar wat leg je uit?
Hendrika keek haar dochter aan. Marjolein was sprekend haar vader, met dezelfde neus, dezelfde rechte mond. Als kind was het lief; nu zag Hendrika iets anders dat ze niet kon duiden.
We leggen uit dat oma een goed iemand heeft leren kennen, zei ze. Genoeg.
En daarna?
Daarna zien we wel.
Zien we wel, Marjolein stond op, liep naar het raam. Dat zeg je altijd als je niet wilt praten.
Nee, zei Hendrika. Ik zeg het als ik het niet weet. Dat is eerlijk.
Lang bleef Marjolein bij het raam. Toen zei ze zacht:
Ik ben bang dat je spijt krijgt.
Ik kan ook spijt krijgen van niet doen.
Ze draaide zich om:
Dat is filosofie. Daar schiet ik niets mee op.
Ik ook niet altijd. Maar ik leef ermee.
Marjolein vertrok met de avondtrein. Ze omhelsden elkaar, stevig als altijd, maar Hendrika voelde in dat omhelzen een nieuw soort spanning: bang dat iets kapot gaat.
***
September kwam fel en koud. Al zes jaar was Hendrika met pensioen, maar de kinderleesclub gaf haar ritme. Kinderen kwamen dinsdag en vrijdag, lazen, tekenden, deden toneel. De leesruimte was klein, met oude kussens en lage boekenkasten.
De bibliothecaresse, Truus Bakker, 65, kende Bart. Niet omdat Hendrika het vertelde, maar omdat ze zag: Hendrika was anders. Meer op zichzelf, met iets wat niet eerder te zien was.
Jij maakt iets mee, zei Truus op een dag, geen vraag, maar vaststelling.
Zo is het, lachte Hendrika.
Is het iets goeds?
Dat weet ik nog niet.
Maakt niet uit. Zolang er maar iets gebeurt. Anders zijn we twee rivieren die stromen zonder bestemming.
Hendrika lachte.
In september stelde Bart voor samen een paar dagen naar Delft te gaan. Daar was een tentoonstelling over handschriftkunst. Ze namen een goedkope B&B, bezochten musea, wandelden langs grachten. Op een avond, in een leeg restaurant bij de Oude Delft, zei Bart:
Ik moet iets zeggen.
Zeg maar.
Ik heb geen haast. Ik wil je niet onder druk zetten. Voel je dat toch, dan komt het niet door mij.
Hendrika keek hem aan.
Dat weet ik.
Maar ik wil dat je dat ook echt voelt. Ik ben drieënzestig, geen jongetje dat altijd maar meer wil. Ik ben gewoon blij dat je er bent.
Ze antwoordde niet meteen. Buiten de donkere gracht, lantaarns over het water.
Het is moeilijk te geloven, zei ze.
Waarom?
Omdat ik gewend ben dat achter woorden verwachtingen zitten.
Hier niet.
Ik weet het. Maar het is wennen.
Hij knikte. Ze dronken hun wijn op en wandelden zwijgend terug, naast elkaar. Gewoon naast elkaar, niets meer en het was goed zo.
***
Oktober bracht het onvermijdelijke gesprek.
Hendrika belde zelf. Rechtdoorzee: geen kans om Marjolein te onderbreken.
Ik moet je iets zeggen. Bart heeft gevraagd of ik naar Friesland wil komen. Samen. Ik denk erover.
Lang bleef het stil.
Je bedoelt het echt.
Ja.
Jullie kennen elkaar zeven maanden.
Acht.
Mam! Acht maanden! Zie je dat niet?
Jawel. Het is acht maanden.
Dat is niets! Je weet niets van hem!
Genoeg. Genoeg om te weten wat ik voel.
Wat weet je? Marjoleins stem werd scherp. Alleen dat het gezellig is? Mensen veranderen, mam! Alles verandert!
Marjolein.
Wat?
Je vader veranderde ook. We zijn dertig jaar getrouwd geweest.
Tichelstilte.
Dat is oneerlijk, zei Marjolein zacht.
Het is eerlijk. Dat wil ik zijn met jou en mezelf.
Later belde Robert ook, zichtbaar opgestookt door zijn zus.
Mam, wil je er serieus wonen?
Ik denk erover.
Heeft hij het voor elkaar daar? Is hij oké?
Heel oké. Net huis, werk, rustig bestaan.
Ga je het huis in Utrecht verkopen?
Nee, ik verhuur het.
En als je terug wilt?
Robert.
Ja mam?
Ik wil het proberen zonder van tevoren bang te zijn. Mag dat?
Pauze.
Mag, zei hij. Maar blijf bellen.
Doe ik.
Lang zat Hendrika daarna bij het raam. Buiten regende het, een dun herfstgordijn. De lantaarn zwaaide heen en weer. Ze dacht dat ze voor het eerst, op haar eenenzestigste, iets helemaal voor zichzelf besliste. Niet omdat iemand was weggegaan, niet door slechte omstandigheden. Gewoon, omdat ze het wilde.
Het was een vreemde, onwennige sensatie.
Ze stuurde Bart een berichtje: Ik denk na. Geef me nog wat tijd.
Binnen vijf minuten antwoordde hij: Neem wat je nodig hebt.
***
Gerda belde elke week en bleef neutraal. Zegde niet doen of denk na. Ze vertelde over haar nieuwe geit.
Hoe heet die? vroeg Hendrika.
Jannetje.
Echt waar?
Ja, een waardige dame. Past bij haar.
Jij blijft me verbazen.
Goed of slecht?
Goed, lachte Hendrika.
Weet je, zei Gerda als je dertig was, had je niet zo lang getwijfeld?
Wat doet leeftijd er toe?
Niets, of alles. We zijn zo voorzichtig geworden. Soms heet dat wijsheid, soms heet dat angst onder een deken.
Je bent net als Truus.
Is dat positief?
Dat is een feit.
Ze legde de telefoon weg en dacht: misschien heeft Gerda gelijk. Angst onder wijsheid verstoppen accuraat. Eerder durfde ze niet te kiezen, uit angst voor fouten. Later uit angst dat het te laat is. Maar deze angst zat niet in Bart. Het zat in haarzelf.
Wie ben je, als je geen rol meer hebt? Eerst was ze iemands vrouw, moeder, juf. Nu was dat niet langer alles. De kinderleesclub dát had ze zelf gekozen. En nu dit.
***
Eind oktober belde haar ex-schoonmoeder, mevrouw de Vries, 82 jaar. Ze woonde nog alleen in Utrecht, Hendrika kwam soms op bezoek, uit gewoonte.
Marjolein heeft verteld, begon Mevrouw de Vries.
Wat precies?
Over die vriend. Dat je misschien weggaat.
Radiostilte.
En wat vindt u?
Dat je het verdiend hebt, zei de oude vrouw rustig. Mijn zoon waardeerde je nooit. Dat zag ik toen al, maar zei ik niet.
Mevrouw de Vries
Niet onderbreken. Op mijn leeftijd mag ik eerlijk zijn. Ga, als je wilt. De kleinkinderen zijn in goede handen. Marjolein is bang je kwijt te raken, maar het is niet jouw taak om altijd te blijven waar mensen aan je gewend zijn.
Ze zien me echt nog wel.
Als oma. Als moeder. Als eeuwig aanwezige. Maar als mens?
Geen antwoord.
Zie je nou wel, zei mevrouw de Vries. Ga. En bel me, ik luister graag.
Lang bleef Hendrika in de keuken aan het raam staan. Buiten ritselde de laatste bruine bladeren. Er stond een winterse stilte.
Ze dacht: men ziet mensen op verschillende manieren. Als moeder, als vastigheid. Sommigen, zoals Bart, kijken verder dan de rol gewoon naar wie je bent. Op de markt in Franeker zag hij haar voor het eerst. Zó.
***
November bracht de eerste sneeuwvlokken en een bijzonder gesprek met Fleur.
Fleur belde zelf ontypisch, want het was meestal Marjolein die haar de telefoon gaf.
Oma, ga je echt weg?
Hendrika ging zitten.
Heb je opa en mama horen praten?
Beetje. Ga je weg?
Ik weet het nog niet zeker, meisje.
Kom je vaak terug?
Zeker, ik beloof het.
Stilte.
Oma, is het daar mooi?
Waar?
Waar jij misschien heen gaat.
Heel mooi. Witte kerkjes, sneeuw s winters. Een rivier.
Zoals bij ons?
Anders. Kleiner.
Oma?
Ja.
Mama is bang dat je ziek wordt en dat we je missen.
Er kneep iets in Hendrikas hart, pijnlijker dan verwacht.
Zeg maar tegen mama dat ik gezond ben en het zo wil houden.
Ze weet dat wel, maar is toch bang.
Dat weet ik. Ik ook.
Jij ook?
Natuurlijk. Iedereen is weleens bang.
Maar jij zei altijd dat dappere mensen heus bang zijn, alleen doen ze het toch.
Zei ik dat?
Ja. Ik onthoud alles, zei Fleur trots. Ik moet gaan, anders merkt mama het.
Fleur?
Ja?
Ik hou van jou.
Ik ook van jou. Doei oma.
***
Half november vertrok Hendrika voor een week naar Bart niet een weekend, maar zeven dagen, logeertas en al. Ze vroeg Truus op de bibliotheek op haar post te letten.
Bart wachtte op haar bij het station. Hij vertelde iets over het herstel van een 17e-eeuws kerkdak, terwijl zij de besneeuwde velden voorbij zag glijden. Alles leek rond: ze keek door hetzelfde raam als in maart.
Ze leefden een week samen, zijn houten huis kraakte in de wind, de ruiten trilden zacht. Hendrika kookte soms, Bart stofzuigde. s Ochtends koffie aan zijn kleine keukentafel, kijkend naar dwarrelende sneeuw buiten.
Op een avond zei ze:
Vind je het niet lastig samen te zijn? Je woont al zo lang alleen.
Hij dacht na.
Ik vond het lastig toen ik niet mijn eigen leven leidde. Dit is anders.
Hoe bedoel je?
Jarenlang werkte ik in de bouw vanwege het geld. Familie, alles moest. Op mijn veertigste geforceerd omgedraaid en restauratie geleerd. Ieder verklaarde me voor gek.
En toen?
Toen heb ik het toch gedaan. Hij glimlachte. Mijn vrouw steunde me. Zij was altijd rustig, een steun.
Mis je haar?
Ja, antwoordde hij eenvoudig. Maar dat betekent niet dat ik niet verder kan.
Is bij mij anders, maar ik begrijp het, zei Hendrika.
Ze zaten samen zwijgend; de stilte voelde goed.
***
Op donderdag, haar vijfde dag, belde Marjolein.
Hendrika liep naar de houten veranda de sneeuw was gevallen, de lucht helder en sterren spikkelden boven de weilanden.
Ben je nog daar? vroeg Marjolein.
Ja.
Hoe lang nog?
Tot zondag.
Stilte.
Mam, ik wil iets vragen. Eerlijk.
Zeg het.
Doe je dit om iets te bewijzen? Aan jezelf? Of ons?
Sterren brandden aan de hemel.
Nee. Gewoon om eens anders te leven.
Was je leven dan niet goed?
Niet slecht. Maar niet hoe ik het nu graag wil.
En wat miste je?
Moeilijke vraag. Ze had alles: huis, kinderen, werk dat ze liefhad, vriendinnen. Maar iets ontbrak. Alsof haar leven zich keurig afspeelde, terwijl zijzelf ernaast leefde.
Mezelf, zei ze eindelijk.
Hoe bedoel je?
Precies zoals ik zeg.
Lange pauze.
Word je gelukkig? vroeg Marjolein. Geen spot, alleen bezorgdheid.
Dat weet ik niet. Maar ik wil het proberen.
Oké, zei Marjolein. Oké.
Niet akkoord, maar ook geen ruzie.
***
Zondagochtend, koffers gepakt, vroeg Bart:
Weet je het zeker?
Bijna zeker.
Is dat goed of slecht?
Dat betekent dat ik nog een beetje tijd nodig heb.
Je bent bang voor vergissingen.
Ja.
Mag ik iets zeggen?
Graag.
Je hebt fouten en je hebt gemiste kansen. De eerste snap je gauw. De tweede blijven voor altijd mogelijk. Die zijn erger, vind ik.
Hendrika keek hem aan.
Zeg je dit expres, precies zoals ik zelf altijd denk?
Hij lachte. Zijn gezicht was mooi als hij lachte.
Nee, het gebeurt gewoon.
Thuis verwelkomde haar flat haar met stille muren. Ze pakte haar spullen uit, zette thee. Op tafel lag het boek dat ze voor haar vertrek had dichtgeklapt; de bladwijzer halverwege. Ze las een zin die ze leek te kennen, maar nu pas begreep: een mens draagt zijn eenzaamheid met zich mee, maar dat is geen straf, gewoon een feit waarmee je iets kunt.
Ze sloot het boek.
Zond een bericht aan Bart: Ik kom in januari, lang. We zullen zien.
Hij schreef kort terug: Ik wacht.
***
December gonsde van anders. Ze deed als altijd haar leesclub-activiteiten, bracht mevrouw de Vries bezoekjes. Maar vanbinnen was er een beslissing genomen, of net nog niet. Geen angst, geen rust, iets tussenin.
Marjolein belde begin december.
Niet van gedachten veranderd?
Nee.
Je huis ga je verhuren?
Ja. Makelaar zoekt huurders.
Oké. Mag ik wat vragen?
Natuurlijk.
Denk je niet dat het gewoon dat je denkt dat iets nieuws altijd beter is, maar straks
Marjolein.
Ja?
Ik ben eenenzestig, geen onnozele puber. Ik heb genoeg meegemaakt om verschil te herkennen.
Zelfs jij hebt illusies.
Misschien. Maar niet zoveel meer.
Wat als hij toch tegenvalt?
Alles kan tegenvallen. Het leven is één groot wat als. Toen jij trouwde wist je het toch ook niet zeker?
Ik was zevenentwintig.
En?
Stilte.
Goed dan, zei Marjolein uiteindelijk. Goed, mam.
Wil je me helpen met inpakken straks?
Langzaam.
Ja. Natuurlijk.
***
Oud en Nieuw vierde Hendrika bij Marjolein, samen met Fleur en haar schoonzoon. Ook Robert kwam, met zijn gezin uit Rotterdam. Het was druk, warm en rommelig. Fleur nestelde zich naast haar oma en fluisterde over elk gerecht op tafel.
Deze salade maakte mama zelf. Maar deze is gekocht. Mama doet alsof het haar recept is.
Fleur, dat is geheim!
Niet geheim, gewoon feit.
Rond middernacht, terwijl de kinderen slaperig op een rij lagen, zei Marjolein ineens:
Mijn moeder vertrekt in januari naar Friesland.
Neutraal uitgesproken.
Robert knikte. Haar schoonzoon keek op.
Lang weg, mam? vroeg Robert.
We zien wel, antwoordde Hendrika.
Fleur deed een oog half open.
Oma, ga je echt?
Ja, meisje.
Je hebt beloofd altijd terug te komen.
Dat beloof ik.
Goed, zuchtte Fleur. En viel weer in slaap.
Hendrika keek naar haar en dacht: dit is het leven. Een slapend kind. Haar kinderen met wijnglazen. De oude bank. En ergens ver weg iemand die schreef ik wacht.
***
Vijftiende januari belde ze Truus.
Truus, ik stop met de club.
Stilte.
Wanneer?
In februari. Genoeg tijd voor een vervanger.
Verhuis je?
Ja.
Waarheen?
Naar Friesland, naar Bart. En een beetje naar mezelf.
Mooie zetting.
Dankjewel.
Veel geluk, Hennie. Echt geluk.
Laatste clubdag kreeg Hendrika een grote groepskaart van de kinderen. Die jongen van het boek-raam had een raam met gordijnen getekend: Zodat je naar binnen kijkt.
Hendrika vouwde het op en stopte het in haar tas.
***
Drieduizendste januari arriveerde ze in Friesland. Bart hielp de bagage binnen. Ze zette alles in een kleine kamer die hij voor haar had klaargemaakt. Op het raamkozijn stond een bloempot met bloeiende geranium.
Waar komt die vandaan? vroeg ze.
Gekocht. Een huis heeft een bloem nodig.
Goed idee.
Ze liep naar het raam. De tuin lag wit en stil; verder alleen een weiland, een besneeuwde dijk, dan wat daken.
En? vroeg hij.
Vraag over een maand.
Doe ik.
Ze draaide zich om.
Bart.
Ja?
Bedankt dat je me niet hebt gejaagd.
Hij knikte.
Jij bedankt dat je gekomen bent.
***
Drie maanden verstreken. Wentelen ging struikelend. De Friese stilte was weldadig en benauwend. Iedereen kende iedereen, dus ze was gewild exotisch. Gerda stelde haar voor bij de leesclub in het dorpshuis. Hendrika twijfelde.
Kom gewoon kijken, stelde mevrouw Postma voor. Bevalt het niet, dan niet.
Het beviel.
Ze belde Marjolein eenmaal per week. De gesprekken gingen allengs over Bart, de seizoenen, wat ze las het was een langzaam wennen, zoals de ogen langzaam wennen aan andermans lichten.
Fleur stuurde een echte brief. Met getekende kerkjes, en de rivier, en er stond: Oma, ik kom snel bij je logeren. Van mama mag ik met de meivakantie. Met als PS: Jannetje is een geit toch? Gerda vertelde het.
Hendrika stuurde een brief terug.
***
Op een aprilavond arriveerde Marjolein dan toch. Niet met Fleur, alleen. Slechts één dag.
Ze stapte het huis binnen, keek rond naar het houten vloertje, de geranium, de keukentafel.
Bart stelde thee voor en verdween discreet naar de schuur.
Ze zaten samen.
Het is hier mooi rustig, zei Marjolein, verwonderd.
Ja.
Wel klein.
Maar stil.
Mis je Utrecht?
Ja. Jullie, Truus, de singel.
En toch?
En toch.
Marjolein draaide het kopje.
Is hij goed voor je? vroeg ze nu, zonder bijbedoeling.
Ja.
Ben je gelukkig?
Lang nadenken.
Ik weet het niet. Dat is zon groot woord. Maar het is goed.
Marjolein knikte.
Oké.
Oké betekent?
Gewoon oké. Ze keek op. Ik ben nog steeds bezorgd. Misschien blijf ik dat.
Dat weet ik.
Maar ik probeer te begrijpen.
Meer hoeft niet.
Ze praatten verder. Over Fleur, werk, nieuwe autos. Alles zonder scherpe kant.
Later vertrok Marjolein. Hendrika bracht haar uitzwaaien.
Buiten rook het vochtig, naar aarde. De bomen begonnen net te botten.
Mam, zei Marjolein bij het hek.
Ja?
Ik snap het niet helemaal. Waarschijnlijk nooit.
Dat weet ik.
Maar ik wil dat je weet
Wat?
Stilte. Dan, met haar vaders donkere ogen:
Je was er altijd. Ik ben gewend dat je nooit weggaat. Dat ik altijd kan bellen en je neemt op.
Ik neem altijd op.
Maar nu voel ik de afstand meer. Ik moet eraan wennen.
Inmiddels zal dat wel lukken.
Echt?
Ze keek Marjolein aan, haar gezicht nog even jong als toen ze geboren werd, toen ze als jonge vrouw voor het eerst dat warme, kleine pakketje kreeg.
Misschien ben je sterker dan je denkt, zei ze.
Niet zo sterk als jij.
Toch wel.
Marjolein glimlachte. Omhelsde haar lang.
Ze liep weg. Rechtop, met haar vaders passen.
Halverwege keek ze om.
Mam, riep ze.
Ja?
Die geranium bloeit echt mooi bij je op het raam.
Ja, hè?
Gelukkig maar, zei Marjolein zacht.
En liep verder.
***
Hendrika keerde terug. Bart was soep aan het opwarmen in de keuken.
Alles goed? vroeg hij.
Alles goed.
Ze is een goede meid, zei Hendrika. Ze is gewoon bang.
Logisch. Het is niet makkelijk.
Klopt.
Ze zette de borden. Alles vertrouwd inmiddels.
Bart, zei ze.
Ja?
Denk je dat dit juist was?
Hij keek haar aan.
Wat denk jij?
Hendrika dacht na.
Dit is van mij. Eindelijk echt van mij.
Dan weet je het antwoord toch?
Ze gingen eten. Buiten lag het Friese land onder een laatste laag sneeuw, waar voorzichtig nieuw groen doorheen prikte.
Hendrika keek naar buiten en dacht: dit is het. Niet geluk als concept, niet een beslissing om trots op te zijn. Gewoon een maaltijd. Een raam. Deze mens.
Of dat genoeg is? Ze wist het niet.
Maar de soep was warm, de geranium bloeide. In haar tas zat de kaart van een achtjarige jongen die had getekend: een raam waardoor je naar binnen kijkt.
***
Fleur belde.
Oma, mama zei dat zij bij je was.
Dat klopt.
Was het goed?
We hebben goed gepraat.
Ze heeft niet gehuild?
Nee. Waarom vraag je dat?
Soms huilt ze als ze denkt dat ik het niet zie. Door jou.
Hendrika sloot haar ogen.
Fleur?
Ja?
Zeg tegen haar dat ik snel bij jullie kom. Heel snel.
Beloofd. Oma?
Ja.
Is het al lente daar?
Bijna. Er ligt nog wat sneeuw.
Bij ons is het al warm. Gek hè? t Zelfde land, ander weer.
Dat is niet gek. Dat is normaal.
Oma, mis je ons?
Hendrika keek naar buiten. Het werd donker, de eerste sterren verschenen.
Heel erg, zei ze. Altijd.
Oh, klonk het gerustgesteld. Dat is goed. Als je mensen mist, hou je van ze.
Hendrika viel stil.
Doei, oma.
Doei, Fleur.
Ze legde haar telefoon neer. In de keuken, Bart die zong, de geranium in het donkerroze schemerlicht. Buiten blafte ergens een hond; het hoorde intussen bij het nieuwe thuis.
Hendrika dacht: Fleur heeft gelijk. Als je mist, hou je. En andersom. Zo simpel.
Dit is leven: niet volledig, niet perfect, niet volgens de regels uit boeken. Gewoon leven, met onhandige afstanden en nabijheid, met beslissingen die simpelweg de jouwe worden.
Ze stond op en ging helpen met de afwas.
