Vrouwenlevens. Marritje
Oma Annetje was gestorven, en Marritje voelde zich helemaal verloren. Volgens haar schoonmoeder, Geertruida, was Marritje nooit welkom in huis geweest. Te tenger, zei ze, doet te weinig en wie weet of zon vreemde eigenlijk wel kinderen zal kunnen baren.
Marritje verdroeg alles, maar als het haar echt te zwaar werd, rende ze naar haar lieve oude oma. Annetje was het dierbaarste wat ze had, nadat haar vader was verdwenen en haar moeder tien jaar later aan de tering overleed.
Hoe Eduard ooit een oog op de wees liet vallen, weet alleen God. Knap en krachtig, met een boerderij vol voorspoed, maar toch kreeg hij het voor elkaar verliefd te worden op een armlastige, familiezoekende meid. Alleen zo sprak Geertruida over haar schoondochter, altijd achter haar rug.
Marritje probeerde wanhopig haar schoonmoeder te behagen. Ze draaide mee in huis als een molenwiek, nam zonder mopperen elk klusje aan. Het hielp niet nooit was het goed.
Eduard was haar enige steun. Zodra hij naar een andere dorpsstreek moest, kon ze het huis wel uitrennen van ellende.
Hou vol, Marritje, suste haar oma, alle leed slijt.
Maar de lieve vrouw was er niet meer, en jaar na jaar haatte Geertruida haar schoondochter alleen maar meer.
Geertruida had het nooit kunnen verkroppen dat haar zoon met een vreemdeling thuiskwam. Ze had al een bruid uitgezocht een meisje van een rijke boerenfamilie, mooi, sterk, genoeg land en geld voor generaties.
Maar nee, die koppigheid! Die eigenwijsheid had Eduard van zijn vader. Nooit liet hij zich iets zeggen. Een echte boer. Een baas!
En baas was hij zeker. Na de dood van zijn vader nam hij het hele bedrijf over. Hij breidde uit en investeerde verstandiger dan zijn vader ooit deed. Hij respecteerde zijn moeder, maar liet zich niet als een nat kalf behandelen. Zei iets en het was punt uit.
Eduard hield zielsveel van Marritje. Toen hij haar voor het eerst zag, zon rank madeliefje Een wit gezichtje, hemelsblauwe ogen, een klein wipneusje direct was hij verkocht. Alles wat hij had, wilde hij aan haar voeten leggen.
Geld had haar niet geboeid; Marritje zei volmondig ja, omdat ze voelde dat Eduard een zuiver hart had. En ze was zelf, tot over haar oren, verliefd.
Dat Geertruida berucht was om haar drift en gierigheid wist ze toen al. Maar Eduard was haar man, zijn woord gold, dus ze stemde in met het aanzoek.
Ze trok in bij zijn boerderij en slikte alle steken en steken van Geertruida. Als het haar te zwaar werd, vluchtte ze naar het grafje van haar oma om haar hart uit te storten.
Dan zat ze in de voorkamer, het hoofd op haar knieën, zachtjes snikkend als een gewond vogeltje. Omas handen streelden haar haren, zachte vingers over haar hoofd, terwijl ze zachtjes een gebedje voor haar weesfluisterde. Even later was de zwaarte weg en kon Marritje weer ademhalen.
Na het overlijden van Annetje was er geen plek meer om troost te zoeken. Ze was in eenzaamheid achtergebleven.
Zeggen mensen niet dat tijd heelt, maar dat is niet waar. Soms lijkt het of je het vergeten bent, maar zodra het verdriet terugkomt, voelt ze opnieuw die liefdevolle handen en kan ze het niet tegenhouden: de tranen komen weer.
Tussen de muren van Eduards huis werden de spanningen steeds erger. Geertruida dreef haar op, noemde haar een nietsnut, zeurde dat ze na drie jaar nog geen erfgenaam had gebaard.
Voor Marritje was dat een nachtmerrie. Ze wist best hoe haar schoonmoeder tegen Eduard fluisterde dat haar baarmoeder wel vervloekt moest zijn, dat haar zoon nooit kinderen van haar zou krijgen.
Eduard probeerde zijn moeder te negeren, maar vanaf zulke geruchten is geen doeken meer te maken. In het dorp werd gefluisterd dat de lijn van Eduard met hem het graf in zou gaan.
Eduard fronste zijn wenkbrauwen, maar zodra hij thuis kwam en zijn Marritje zag, verdwenen de zorgen direct. Hij wilde haar op handen dragen.
Misschien hoorde God eindelijk Marritjes gebeden, of misschien verricht ware liefde wel een wonder, want op een dag was ze zwanger.
Geertruida werd gitzwart van woede, maar Eduard werd alleen nog verliefder.
Geertruida zwierf door het huis als een onheilsbode. Zodra Marritje haar ogen sloot op een houten bankje om even op adem te komen, greep Geertruida haar aan:
Zit je alweer te lanterfanten, luiwammes? Denk je dat je met zon dikke buik maar niets meer hoeft te doen? schampte ze geërgerd.
Nee, mama, ik rustte alleen maar even uit. Ben sinds zonsopgang bezig geweest, probeerde Marritje voorzichtig.
Pfff, bezig noemt ze dat! beet Geertruida haar toe. We hebben hier geen knechten. Haal water! Als Eduard straks thuiskomt en alles is op, ben ik er klaar mee. En als je het niet aankan, vertrek dan maar mijn zoon heeft geen zieke vrouw nodig.
Marritje stond zonder klagen op, pakte het juk en de emmers en strompelde het pad naar de waterput af. De oude buurvrouwen schudden meewarig hun hoofd: ‘Geertruida is echt bezeten geraakt. Zelfs nu Marritje zwanger is, spaart ze haar niet.’
Toen Marritje eindelijk een kindje kreeg, was het nog steeds geen zegen. Haar zoontje was klein, zwak, telkens blauw en ademloos telkens leek zijn laatste uur geslagen.
De moeder is een slappeling, het kroost precies zo, foeterde Geertruida, terwijl ze minachtend naar het kind keek.
Maar mama, hoe kunt u dat zeggen? Het is toch uw vlees en bloed, een erfgenaam voor Eduard, huilde Marritje.
Tja, als-ie het al redt tot die tijd! lachte Geertruida venijnig. Zo niet, dan timmeren we maar een klein kistje.
Marritje huilde zich de ogen uit het hoofd. Geertruida genoot zichtbaar: als de baby toch stierf, dan kon Eduard vast nog worden gekoppeld aan een ‘goede’, gezonde vrouw.
Eduard kwam thuis, troostte Marritje, liet haar slapen, nam het zoontje in zijn grote handen het jongetje paste net. Het leek even of het jongetje zich dan veilig voelde, zijn lipjes tuitte hij als een roosje.
Eduard dacht: ‘Misschien is-ie nog ziekelijk en zwak, maar dat komt goed; wij laten nog wel zien hoe sterk hij kan worden!’
Ze doopten het jongetje, gaven hem de naam Bartel.
Alles had nu rustig kunnen worden, maar Bartel bleef zwak, kwam niet aan en leek niet te groeien.
Op een dag moest Eduard werken over de rivier, ver weg.
Het wordt een lange reis, Marritje, zei hij, haar een kus op het voorhoofd gevend. Zorg voor Bartel, laat je door niemand gek maken.
Nu had Geertruida de vrije hand. Ze wist dat niemand haar nu kon tegenhouden.
Marritje had haar zoontje vast moeten houden, hem warm in haar schoot, maar dat lukte niet met Geertruida in huis. Ze moest water halen, hout hakken, voor het vee zorgen, rustte geen moment. s Nachts huilde Bartel urenlang, en als het ochtend werd, moest het werk weer beginnen.
Ze was uitgeput. En haar zoontje kwijnde verder weg.
Het werd herfst, nat en guur. Eduard moest nu wel terugkomen om orde te scheppen, dacht Marritje, maar hij kwam niet.
***
En terecht! riep Geertruida ooit venijnig. Wie wil er nou terugkeren naar zoveel ellende? Misschien ontmoet-ie elders een andere vrouw, een die mooier en gezonder is.
Het gleed als gif in Marritjes hoofd. Wat als ze gelijk had? Haar hoop verdween.
Geertruida zag het. Haar geroddel werd elke dag een druppel erger. Elke dag plantte ze een beetje meer twijfel in Marritjes hart.
Zou je Eduard niet beter loslaten? fluisterde ze. Bartel is toch elk moment dood. Jij kwijnt weg in verdriet, straks sleep je mijn zoon nog mee de afgrond in. Kijk toch uit, Marritje.
Waar zou ik heen moeten met mijn kind, mama? Binnenkort daalt de sneeuw, Bartel is al zo zwak, hij zou het niet overleven buiten.
Ach, als dat gebeurt, verlies je niet veel, zei Geertruida kil. Het is niet anders, het was amper leven. Dan is zn lijden over en kan Eduard een échte familie beginnen met gezonde kinderen, niet één, maar een heel stel!
Marritje kon het niet geloven. Was dit wel een mens? Hoe kon een moeder zon dingen zeggen over haar eigen kleinzoon? Koude rilling over haar rug. Bartel brak uit in gehuil en werd blauw en slap in haar armen.
Bedenk het je goed, Marritje, fluisterde Geertruida toen ze de kamer verliet. Op andermans ongeluk bouw je geen geluk.
Twee weken later lag de eerste sneeuw over het land. Marritje was verzwakt, grauw. Soms beet ze Geertruida nog van zich af, maar het had weinig zin, zonder haar eigen huis en haar man. De gedachten van de schoonmoeder vraten aan haar; haar gevoel van schuld groeide elke dag omdat Eduard niet terugkeerde.
En vreemd genoeg verweet ze zichzelf alles, ze dacht niet dat Eduard misschien wat was overkomen. De laster van Geertruida had haar hoofd helemaal verdraaid.
Jij leeft niet, en belemmert het leven van mijn zoon, mompelde Geertruida grimmig. Toen was de emmer vol.
Die avond pakte Marritje haar eenvoudige spulletjes en bond ze samen in een doek. Ze wikkelde Bartel in warme doeken en liep de kou in.
Geertruida stond stokstijf, bang om dit moment te verstoren. Ze was gerustgesteld nog een maand geleden had ze gehoord dat Eduard door boeven was overvallen. Hij was gewond geraakt, maar had het overleefd, en lag in het ziekenhuis in Amsterdam. Dat hoefde Marritje niet te weten. Eenmaal teruggeweest zou ze Eduard inprenten dat het jongetje was gestorven, en Marritje gek was geworden van verdriet en weggevlucht.
s Avonds verspreidde Geertruida al de roddel door het dorp; de vrome dorpsbewoners lieten het snel rusten zodra de winter op slot ging.
***
Lang liep Marritje door de bossen, velden, bang voor vreemden voor zichzelf had ze geen angst, alleen voor haar zieke kind.
Maar niemand deed haar wat. De nacht ging voorbij, de ochtend brak aan, de daken van een dorpje doemden op in de verte.
Ze verwachtte niet dat iemand haar onderdak gaf, alleen maar dat er nog goedheid in de mens zat; misschien een beetje brood en water, wat warmte voor haar kindje.
Houtrook kringelde uit de schoorstenen, het was stil in de straten. Winter ieder bleef binnen. Alleen soms een vrouw bij de put.
Ze liep langzaam de straat door, schaamte maakte haar verlegen. Bij de dorpspomp zakte ze vermoeid op een bankje.
Een forse vrouw kwam aan met haar emmers, blozende wangen van de kou. Haar blik was streng; Marritje kromp ineen.
De vrouw haalde water, keek haar aan. Van wie ben jij? Je ziet blauw van de kou.
Van niemand, fluisterde Marritje, Ik ben op doorreis, moet naar het volgende dorp, loog ze.
Naar wie daar dan? knipoogde de vrouw.
Mijn vader woont daar, verzon Marritje.
In dit weer zou men nog een hond onderdak bieden, en jij moet met je kind de straat op? Kom, sta op, je gaat met mij mee!
Marritje liet zich overeind trekken; samen gingen ze het huis in. Binnen knetterde de haard, het rook naar kruiden, alles voelde behaaglijk. Marritje plofte neer op de bank, pas toen voelde ze hoe uitgeput ze was. De vrouw hielp haar uitkleden en nam voorzichtig het kind uit haar armen.
Ik heet Aaltje, zei ze, en begon Bartel uit zijn doeken te halen. Och hemel, wat klein is hij! Is hij wel gedoopt?
Ja, Bartel hebben we hem genoemd, fluisterde Marritje, en gleed van de bank, bewusteloos.
Hoe lang ze weg was wist ze niet. Toen ze bijkwam in het bed was het stil in huis. Ze schrok; waar was haar zoon? Ze wilde naar buiten stormen, maar Aaltje kwam net naar binnen.
Rustig, zei Aaltje, je lag drie dagen buiten westen. Vertel nu eens eerlijk waarom je hier bent. Maal niet om Bartel; hem bracht ik naar het huis van mijn moeder in het bos.
Waarom? vroeg Marritje, verstijfd van angst.
Voor zijn gezondheid. Maar vertel nu, ik luister.
Ze gingen aan tafel zitten. Aaltje schonk kruidenthee in en luisterde zonder te onderbreken toen Marritje haar hart uitstortte. Over haar liefde, over haar schoonmoeder en haar zieke zoon, haar diepe leed.
Na een lange stilte zei Aaltje: s Heeren wegen zijn ondoorgrondelijk. Wees niet bang, Bartel wordt gezond, en ook jou wacht een nieuw begin, nu je bij mij terecht bent gekomen. Bewaar alleen het licht in je ziel, daar vind je altijd de weg uit het donker.
Laat me alsjeblieft naar mijn kind, tante Aaltje, smeekte Marritje.
Ik neem je mee, maar je neemt hem niet meer mee terug. Je zult het begrijpen.
Ze liepen samen het bos in.
Ik was toevallig bij de pomp, zei Aaltje. Normaal wonen moeder en ik de hele winter in het bos, op het lentefeest keren we terug. Maar het was of iets me naar het dorp trok, misschien was het wel het Lot dat ons samenbracht.
Diep in het bos stond een huisje. Binnen was een oude vrouw Aaltjes moeder, moeder Afke.
Kom binnen, meisje, zei ze vriendelijk. Kijk naar je kind, laat hem slapen, stoor hem niet.
In een wiegje sliep Bartel. En het leek wel of het jongetje al gezonder was dan ooit thuis.
Jij hebt hem meegetild, fluisterde moeder Afke.
Ga zitten, zei ze. Mij noemen ze in het dorp een heks, daarom woon ik buiten het dorp. Mensen roddelen snel. Je schoonmoeder is gemener dan ik, maar vast trouw in de kerk.
Marritje luisterde ademloos, bang om te bewegen. Het leek of Afke haar hele leven kende.
Weet je waarom je zoon ziek is, Marritje? Doordat je zwanger bij het graf van je oma kwam. Zo trek je de dood aan. Na zijn geboorte ging de ziekte op je kind over.
Marritje verbleekte.
Maar het is niet te laat, zei de oude. Bartel blijft hier een paar dagen en dan zuigen wij de ziekte bij hem weg.
Moeder Afke streelde haar hoofd en het voelde warm, zoals bij haar eigen oma.
Kom, Aaltje, zei Afke. We gaan terug.
***
Binnen een week mocht Marritje Bartel weer meenemen gezond en wel. Zijn handjes reikten naar haar en hij brabbelde vrolijk.
Het leven bij Aaltje was veilig, ze was niet tot last, draaide vlot in het huishouden mee.
Tante Aaltje, waarom woont uw moeder in het bos? vroeg Marritje. Zon goede vrouw, dat zie je zelden.
Vroeger hielp mijn moeder iedereen, vertelde Aaltje. Ze vroeg er nooit iets voor. Tot op een dag een paar babys in het dorp stierven. Mensen wezen haar aan als schuldige; ze zeiden ze dat ze jaloers was en er daarom een vloek over de kinderen had uitgesproken. Ze wilden haar huis in brand steken, maar mijn vader redde haar. Later kwamen ze met spijt vragen om hulp, want wie moest hun kinderen genezen? Mijn moeder wilde wel helpen, maar trok zich terug in het bos. Als iemand nu een ziek kind heeft, leggen ze hem bij de deur. Mijn moeder geneest de baby’s en binnen drie dagen zijn ze terug.’
Hoe doet ze dat? vroeg Marritje.
Hoe meer je weet, hoe slechter je slaapt, lachte Aaltje. Het is geen duivelskunst, maak je geen zorgen.
***
Ondertussen ging het verhaal in Marritjes oude dorp rond. Eduard was teruggekeerd uit Amsterdam en vond een leeg huis. Niets rook meer naar zijn geliefde, niks herinnerde aan haar. Geertruida stortte zich huilend op hem.
Vergeef me, jongen, jammerde ze. Ik kon haar niet troosten. Ons Bartel stierf, en je vrouw werd gek van verdriet en verdween met hem de nacht in.
Eduard hoorde het aan, sprak niet, thuisgekomen sloot hij zich af van de wereld.
***
Geertruida probeerde hem herkenbaar te maken, bracht hem in contact met andere vrouwen. Maar Eduard wilde niets meer; geen woord over een nieuwe vrouw.
Het leven werd leeg. Hij werkte als een robot, zonder vuur, zonder hoop.
Jaar na jaar verliep traag. Geertruida kwijnde weg, verteerd door spijt, en geen dokter kon haar ziel helen. Ze stierf voordat ze Eduard ooit de waarheid vertelde.
Eduard bleef alleen. Zijn dagen waren leeg, zijn nachten waren zwaar. Ten slotte besloot hij, na veertig dagen rouw, ook de dood op te zoeken.
***
In het bos stond moeder Afke in haar huisje.
Zou je niet moeten rusten, Geertruida? riep ze streng tegen een schemerige schim in de hoek. Je hebt het zelf allemaal aangericht!
Ik wil alleen maar fluisterde de schim.
Het is te laat voor spijt! snauwde Afke.
De schim loste op en Afke zag een beeld: Eduard stond in het moeras, demonen om hem heen. Ze spraken, hij had geen hoop meer.
***
Die dag, bij het huis, zei Aaltje:
Marritje, wil je cranberrys gaan plukken in het veen? Mijn moeder kan daar een gezond drankje van maken voor de kinderen.
Dat doe ik wel, Marritje glimlachte naar Bartel. Morgenvroeg ga ik, als jij bij mijn zoontje blijft.
Dat is prima, zei Aaltje vrolijk, haar armen om Bartel.
Het was Maria die ons op elkaars pad bracht, fluisterde Marritje. Ik ben u eeuwig dankbaar, u bent als een echte moeder voor me geworden.
***
Veertig dagen na Geertruidas dood, toen alle buren vertrokken waren na de plechtigheid, ging Eduard het bos in. Alles om hem heen vervaagde. Zijn leven schoot als een film voorbij. Zijn geliefde, hun zoontje Bartel, de strenge moeder en ineens wilde hij alleen nog maar verdwijnen.
Hij liep tot hij in het moeras stond, koud water om zijn benen. Hij zonk langzaam weg hij wilde het niet meer.
Plots hoorde hij stemmen. Een vrouwenstem, dun en zacht, dichtbij en bekend.
Een witte gedaante flikkerde tussen de bomen. De stem werd luider.
Marritje, zei hij zacht, ik kom naar je toe, mijn lief.
De verschijning stopte, stokte in de verte.
Eduard? klonk een schreeuw. Dotter Marritje rende over het veen. Haar man stond tot zijn middel in het moeras; hij bewoog niet, sprak bijna verrast.
Ben je nog steeds boos omdat ik je liet gaan? vroeg hij met een rare glimlach, denkende aan een geest.
Ik ben levend, Eduard! riep Marritje uit alle macht.
Eduard verstijfde, de glimlach gleed van zijn gezicht.
Levend, zei hij langzaam.
Zodra hij begreep dat ze echt voor hem stond, probeerde hij zich los te sjorren. Het moeras liet hem bijna niet gaan. Marritje greep takken, trok hem er uit. Samen vielen ze op de koude grond, huilend, lachend, zich vasthoudend als verloren kinderen.
***
Dat Eduard zijn vrouw en zoon terugzag, leek een wonder. Binnenstormend bij Aaltje legde hij Bartel aan zijn borst en huilde van blijdschap.
Ze praatten uren, over het slechte en het goede, de ellende en het geluk. Sinds die dag hield Eduard haar hand nooit meer los.
Later vertelde Marritje over de koude wanhoop, de wantrouw van haar hart een gevoel als ijs dat je zelfs de wil tot leven ontneemt.
Maar van liefde en zorg smelt elk ijs. Om alles achter te laten, verhuisden ze voorgoed naar het dorp van Aaltje, waar het leven zijn rust vond.
Aaltje werd hun familie, niet door bloed maar door het hart.
***
Het graf in het oude dorp groeide dicht met gras en werd vergeten. Niemand wist ooit of Geertruidas ziel rust vond, of dat zij moest boeten voor alles wat ze had aangericht.
Mijn eigen les, nu ik zelf oud ben, is eenvoudig: laat je hart niet door wrok regeren. In liefde, berusting en oprechte vriendelijkheid vind je altijd de weg terug naar het licht. Wees als Aaltje, niet als Geertruida: open je deur, niet je hart voor haat.
