Vandaag wil ik mijn gedachten eens op papier zetten misschien lucht het wat op. Mijn vijftigste verjaardag leek alles te worden wat ik ervan hoopte. Eindelijk promotie gemaakt op mijn werk, samen met Marinus onze hypotheek afgelost, en ik voelde mij oprecht gelukkig en trots. Dit zou een avond met alleen maar vrolijke toosten, warme woorden en smakelijke haringhapjes worden. Totdat er aangebeld werd en mijn schoonmoeder, Rijka Janssen, haar opwachting maakte.
Rijka staat bekend om haar sterkte mening die vermomd is als goedbedoelde raad. Wat een gewaagde jurk voor je figuur, Fenna, kon ze bijvoorbeeld zeggen, of: Je lijkt afgevallen zeker aan het werk te druk? Haar complimenten waren steevast voorzien van een zure nasmaak. Maar deze verjaardag spande de kroon.
Het was het moment van de cadeaus, vlak nadat de eerste portie haring op was en iedereen elkaar proostend koffie inschonk (natuurlijk met een puntje appeltaart). Rijka stond op, vroeg nadrukkelijk om stilte, en hield een toespraak over hoe snel de tijd voorbij vliegt, hoe vrouwen als bloemen zijn en dat je jezelf goed moet verzorgen om fris te blijven. Ze benadrukte dat de man natuurlijk ook recht heeft op een verzorgde, sprankelende vrouw aan zijn zijde. Ik voelde hem al hangen: hier kwam iets speciaals.
Ze overhandigde een grote giftbag. Ik opende hem en haalde er tot mijn verbazing ten eerste een set weegschalen uit knalgroen, dat moest natuurlijk. En ten tweede een flinke pot antirimpelcrème waar, stond er groot op: 50+ Huidherstel. Voor diepe rimpels. De kamer werd stil. Marinus kleurde zo rood als de Gelderse aarde en de vrienden aan tafel wisten geen houding te vinden. Rijka glunderde:
Voor later, Fenna! Voorkomen is beter dan genezen, hoor. En tja, je zei laatst zelf dat je broek strakker zat na al dat oliebollenfeest… Ik denk graag met je mee!
Met geforceerde glimlach bedankte ik en schoof alles discreet onder tafel. De avond was voor mij wel klaar; vernedering, boosheid en teleurstelling vochten om een plek in mijn keel.
Van het idee om een scène te maken zag ik af. De weegschaal kreeg een plek in de kast, de crème liet ik pontificaal in de badkamer staan voor de sier. Rijka kwam, zoals gewoonlijk, regelmatig langs en liet haar blik goedkeurend over haar praktische cadeau glijden. Gebruik je het al?
Natuurlijk, ik bewaar het voor speciale gelegenheden, antwoordde ik zo kalm mogelijk.
Ondertussen telde ik de dagen af tot haar verjaardag: haar vijfenvijftigste. Een serieus jubileum, een serieuze kans om subtiel duidelijk te maken dat niet iedereen andermans betrokkenheid klakkeloos hoeft te accepteren.
Na lang beraad besloot ik dat flauwe grappen met pleisters of een rollator beneden mijn niveau waren. Nee, Rijkas grootste valkuil was niet haar leeftijd of gezondheid, maar haar onmetelijke drang om alles en iedereen ongevraagd advies te geven. Dus toog ik naar de boekhandel en vond een prachtige hardcover: De Kunst van het Zwijgen: Hoe U uw Tong Kunt Bedwingen en Familierelaties Spaart. Met als ondertitel: Praktische Gids voor Zelfbenoemde Adviseurs. Voor de finishing touch kocht ik een ouderwetse chique loep, alsof direct uit het Rijksmuseum geplukt.
Het feest was in een restaurant in het hartje Utrecht. Familie, buren, oud-collegas iedereen aanwezig. Rijka pronkte als altijd, genoot van de aandacht. Marinus en ik begonnen met een groepscadeau: een flinke cadeaubon voor een saunaweekend. Dat hoort zo; fatsoen houdt het leven leefbaar.
Toen stond ik op met mijn persoonlijke gift. Rijka, deze is van mij. Levenswijheid erbij, zeg maar. Om in jezelf te investeren.
Ze pakte het pakketje uit. Eerst kwam de loep tevoorschijn. Wat bijzonder! Antiek? Maar waarom moet ik beter gaan kijken? Ik zie toch alles nog prima?
Nou, zei ik, misschien kun je zo makkelijker de mooie eigenschappen van anderen onderscheiden, niet alleen de imperfecties
Iedereen lachte beleefd. Rijka haperde even, ging toen verder en vond het boek. Ze las heel zachtjes de titel en hapte zichtbaar even naar adem: De kunst van het zwijgen
Haar gezicht kreeg wat vlekken, maar publiekelijk loste ze het diplomatiek op. Dank je wel. Heel apart.
Het boek werd buiten haar bereik gelegd, alsof het nog kon bijten.
Nee, het contact bekoelde niet meteen, ook geen schreeuwpartij of familieruzie. Maar de onuitgesproken regels veranderden. Vanaf die avond wist Rijka: dit spel speel je samen. Voor elk zogenaamd onschuldig prikje had ik een antwoord klaar scherp genoeg om je tweemaal te bedenken voor je het meent.
De weken daarop telefoneerde ze uitsluitend met Marinus, sprak mij afstandelijk, formeel aan. Maar let wel: het aantal ongevraagde adviezen daalde rap. Mijn lijf, mijn eten werd niet meer ongeïnteresseerd ontleed. En elke keer dat een opmerking haar tong begon te verlaten, glimlachte ik slechts en vroeg rustig: Rijka, hoe bevalt dat boek? Of ben je al bij het hoofdstuk over tact aangekomen?
Dan stokte haar woorden.
De weegschaal is inmiddels vergeten, de crème heb ik óf aan mijn voeten gesmeerd (ze werden er superzacht van toch bedankt). Het boek zag ik laatst bij haar op het nachtkastje liggen. Met een boekenlegger halverwege.
Zo blijkt maar weer: soms is een subtiele spiegel krachtiger dan openlijk verzet. Dat, en een beetje Hollandse nuchterheid, helpen je familiebanden net iets soepeler te houden.
